शिवपुराणम्

अल्पभावो ऽपि यो मर्त्यस्सो ऽपि जन्मत्रयात्परम् नयोनियंत्रपीडायै भवेन्नैवात्र संशयः

माणसात जरी थोडीशीच भक्ती असली, तरी तीन जन्मांनंतर तो खालच्या योनींच्या यातना टाळतो—यात काहीच शंका नाही.

सांगा ऽनंगा च या सेवा सा भक्तिरिति कथ्यते सा पुनर्भिद्यते त्रेधा मनोवाक्कायसाधनैः

सांगोपांग किंवा न सांगोपांग अशी जी सेवा आहे, तिलाच भक्ती म्हणतात. ती पुन्हा तीन प्रकारांनी—मन, वाणी आणि शरीराने—केली जाते.

शिवरूपादिचिंता या सा सेवा मानसी स्मृता जपादिर्वाचिकी सेवा कर्मपूजादि कायिकी

शिवरूपाचा विचार करणे ही मानसिक सेवा आहे; जप वगैरे वाचिक सेवा आहे; कर्म, पूजा वगैरे शारीरिक सेवा आहे.

सेयं त्रिसाधना सेवा शिवधर्मश्च कथ्यते स तु पञ्चविधः प्रोक्तः शिवेन परमात्मना

ही त्रिसाधन सेवा म्हणजेच शिवधर्माचे आचरण आहे; पण परमात्मा शिवाने ती पाच प्रकारची सांगितली आहे.

तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं चेति समासतः कर्मलिङ्गार्चनाद्यं च तपश्चान्द्रायणादिकम्

तप, कर्म, जप, ध्यान आणि ज्ञान—हे पाच प्रकार आहेत; कर्म म्हणजे लिंगार्चन वगैरे, आणि तप म्हणजे चंद्रायणासारखी व्रते.

जपस्त्रिधा शिवाभ्यासश्चिन्ता ध्यानं शिवस्य तु शिवागमोक्तं यज्ज्ञानं तदत्र ज्ञानमुच्यते

जप तीन प्रकारचा असतो; शिवाचे स्मरण, चिंतन म्हणजे ध्यान; आणि शिवागमात सांगितलेले जे ज्ञान, तेच इथे ज्ञान म्हणतात.

श्रीकंठेन शिवेनोक्तं शिवायै च शिवागमः शिवाश्रितानां कारुण्याच्छ्रेयसामेकसाधनम्

हे सर्व श्रीकंठाने शिवाच्या वचनाने सांगितले आहे, आणि शिवागम हे शिवभक्तांसाठी आहेत; दयेमुळे, तेच श्रेष्ठ कल्याणाचे एकमेव साधन आहे.

तस्माद्विवर्धयेद्भक्तिं शिवे परमकारणे त्यजेच्च विषयासंगं श्रेयो ऽर्थी मतिमान्नरः

म्हणून जो शहाणा मनुष्य श्रेष्ठ कल्याणाची इच्छा करतो, त्याने शिव या सर्वश्रेष्ठ कारणावर आपली भक्ती वाढवावी आणि विषयांच्या आसक्तीचा त्याग करावा.

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवेन परिभाषितम् वेदसारे शिवज्ञानं स्वाश्रितानां विमुक्तये

भगवंत, मला शिवाने स्वतः सांगितलेले, वेदांचा सार असलेले आणि जे त्याच्यावर श्रद्धा ठेवतात त्यांना मुक्ती देणारे शिवज्ञान ऐकायची इच्छा आहे.

अभक्तानामबुद्धीनामयुक्तानामगोचरम् अर्थैर्दशर्धैः संयुक्तं गूढमप्राज्ञनिंदितम्

हे ज्ञान भक्ती नसलेल्या, बुद्धी नसलेल्या आणि शिस्त नसलेल्या लोकांना समजत नाही. ते दहा प्रकारच्या अर्थांनी भरलेले, लपलेले आणि अशा लोकांनी निंदिलेले आहे.

वर्णाश्रमकृतैर्धर्मैर्विपरीतं क्वचित्समम् वेदात्षडंगादुद्धृत्य सांख्याद्योगाच्च कृत्स्नशः

कधी कधी हे वर्णाश्रमधर्मांशी जुळते, तर कधी वेगळे असते. हे वेद आणि त्यांचे सहा अंग, सांख्य आणि योग यांमधून पूर्णपणे घेतलेले आहे.

शतकोटिप्रमाणेन विस्तीर्णं ग्रंथसंख्यया कथितं परमेशेन तत्र पूजा कथं प्रभोः

हे ज्ञान परब्रह्माने शंभर कोटी ग्रंथांमध्ये विस्ताराने सांगितले आहे. त्या सर्वांत प्रभूची पूजा कशी करावी हे कसे सांगितले आहे?

कस्याधिकारः पूजादौ ज्ञानयोगादयः कथम् तत्सर्वं विस्तरादेव वक्तुमर्हसि सुव्रत

पूजा, ज्ञानमार्ग आणि योगमार्ग यासाठी कोण पात्र आहे आणि हे सर्व कसे करावे, हे तू मला सविस्तर सांग.

शैवं संक्षिप्य वेदोक्तं शिवेन परिभाषितम् स्तुतिनिंदादिरहितं सद्यः प्रत्ययकारणम्

शिवाने वेदांत सांगितलेले शैव उपदेश, ज्यात स्तुती किंवा निंदा नाही आणि जे लगेच श्रद्धा निर्माण करते, ते तू संक्षिप्तपणे सांग.

गुरुप्रसादजं दिव्यमनायासेन मुक्तिदम् कथयिष्ये समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः

गुरूच्या कृपेने मिळणारे, सहज मुक्ती देणारे ते दिव्य ज्ञान मी तुला थोडक्यात सांगतो; त्याचे पूर्ण वर्णन शक्य नाही.

सिसृक्षया पुराव्यक्ताच्छिवः स्थाणुर्महेश्वरः सत्कार्यकारणोपेतस्स्वयमाविरभूत्प्रभुः

पूर्वी सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा होऊन, स्थिर आणि महेश्वर असलेला शिव, खरे कारण आणि कार्य घेऊन, स्वतः अव्यक्तातून प्रकट झाला.

जनयामास च तदा ऋषिर्विश्वाधिकः प्रभुः देवानां प्रथमं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मणस्पतिम्

त्या वेळी सर्वश्रेष्ठ ऋषी असलेल्या प्रभूने देवांमध्ये पहिला, ब्रह्मा आणि वाणीचा स्वामी, याची निर्मिती केली.

ब्रह्मापि पितरं देवं जायमानं न्यवैक्षत तं जायमानं जनको देवः प्रापश्यदाज्ञया

ब्रह्मानेही जन्मताना त्या दिव्य पित्याला पाहिले; आज्ञेने तो देवपिता जन्मताना त्याला दिसला.

दृष्टो रुद्रेण देवो ऽसावसृजद्विश्वमीश्वरः वर्णाश्रमव्यवस्थां च चकार स पृथक्पृथक्

रुद्राने पाहिल्यावर त्या ईश्वराने विश्वाची निर्मिती केली आणि वर्ण व आश्रम यांची स्वतंत्र व्यवस्था निर्माण केली.

सोमं ससर्ज यज्ञार्थे सोमाद्द्यौस्समजायत धरा च वह्निः सूर्यश्च यज्ञो विष्णुश्शचीपतिः

त्याने यज्ञासाठी सोमाची निर्मिती केली; सोमापासून आकाश, आकाशापासून पृथ्वी, अग्नी, सूर्य, यज्ञ, विष्णू आणि शचीपती यांची उत्पत्ती झाली.

ते चान्ये च सुरा रुद्रं रुद्राध्यायेन तुष्टुवुः प्रसन्नवदनस्तस्थौ देवानामग्रतः प्रभुः

ते आणि इतर देवतांनी रुद्राच्या स्तोत्रांनी रुद्राची स्तुती केली; प्रभू प्रसन्न चेहऱ्याने देवतांसमोर उभा राहिला.

अपहृत्य स्वलीलार्थं तेषां ज्ञानं महेश्वरः तमपृच्छंस्ततो देवाः को भवानिति मोहिताः

महेश्वराने आपल्या लीलेसाठी त्यांचे ज्ञान दूर केले आणि त्यांना मोहात पाडले; मग देवांनी त्याला विचारले, 'आपण कोण?'

सो ऽब्रवीद्भगवान्रुद्रो ह्यहमेकः पुरातनः

तेव्हा भगवंत रुद्र म्हणाला, 'मीच एकटाच प्राचीन आहे.'

भविष्यामि च मत्तोन्यो व्यतिरिक्तो न कश्चन अहमेव जगत्सर्वं तर्पयामि स्वतेजसा

'मी भविष्यातही असेन आणि माझ्याशिवाय दुसरा कोणी नाही; मीच हे सर्व विश्व आहे आणि माझ्या तेजाने मी सर्वांना तृप्त करतो.'

मत्तो ऽधिकः समो नास्ति मां यो वेद स मुच्यते इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रस्तत्रैवांतरधत्त स अपश्यंतस्तमीशानं स्तुवंतश्चैव सामभिः

'माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ किंवा सम असा कोणी नाही; जो मला ओळखतो तो मुक्त होतो.' असे सांगून भगवंत रुद्र तिथेच अदृश्य झाला, आणि देवता त्याला न दिसता, त्याच्या स्तुती करत राहिले.

व्रतं पाशुपतं कृत्वा त्वथर्वशिरसि स्थितम् भस्मसंछन्नसर्वांगा बभूवुरमरास्तदा

पाशुपत व्रत स्वीकारून, जे अथर्वशिरा मध्ये सांगितले आहे, त्या अमर देवांनी सर्व अंगांवर भस्म लावले.

अथ तेषां प्रसादार्थं पशूनां पतिरीश्वरः

मग त्यांच्या कृपेकरिता, सर्व प्राण्यांचे स्वामी असलेले ईश्वर—

सगणश्चोमया सार्धं सान्निध्यमकरोत्प्रभुः यं विनिद्रा जितश्वासा योगिनो दग्धकिल्बिषाः

आपल्या गणांसह आणि उमा सोबत, त्या प्रभूंनी आपली उपस्थिती दाखवली. ज्यांना योगी, जे पापमुक्त, झोप न करणारे आणि श्वासावर नियंत्रण असणारे आहेत, ते आपल्या हृदयात पाहतात.

हृदि पश्यंति तं देवं ददृशुर्देवपुंगवाः यामाहुः परमां शक्तिमीश्वरेच्छानुवर्तिनीम्

ज्यांना योगी हृदयात पाहतात, त्या देवाला देवांपैकी श्रेष्ठांनी प्रत्यक्ष पाहिले. तिला 'परमशक्ती' म्हणतात, जी ईश्वराच्या इच्छेप्रमाणे वागते.