शिवपुराणम्

देवो वा दानवो वापि पशुर्वा विहगो ऽपि वा कीरो वाथ कृमिर्वापि मुच्यते तत्प्रसादतः

तो कृपेने, देव असो, दानव असो, प्राणी, पक्षी, पोपट किंवा अगदी किडा असो — कोणालाही मुक्ती मिळते.

गर्भस्थो जायमानो वा बालो वा तरुणो.पि वा वृद्धो वा म्रियमाणो वा स्वर्गस्थो वाथ नारकी

गर्भात असो, जन्मत असो, लहान असो, तरुण असो, वृद्ध असो, मृत्यूच्या वेळेस असो, स्वर्गात असो किंवा नरकात असो—

पतितो वापि धर्मात्मा पंडितो मूढ एव वा प्रसादे तत्क्षणादेव मुच्यते नात्र संशयः

पापी असो, धर्मात्मा असो, विद्वान असो किंवा अज्ञानी असो—कृपा मिळताच त्या क्षणीच मुक्त होतो; यात काहीच शंका नाही.

अयोग्यानां च कारुण्याद्भक्तानां परमेश्वरः प्रसीदति न संदेहो विगृह्य विविधान्मलान्

योग्य नसलेल्या भक्तांवरही परमेश्वर दयाळूपणे कृपा करतो, यात शंका नाही, आणि त्यांच्या सर्व दोषांचा नाश करतो.

प्रसदादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः अवस्थाभेदमुत्प्रेक्ष्य विद्वांस्तत्र न मुह्यति

कृपेनेच भक्ती निर्माण होते आणि भक्तीतूनच कृपा मिळते; स्थिती वेगवेगळी असली तरी ज्ञानी माणूस यात गोंधळत नाही.

प्रसादपूर्विका येयं भुक्तिमुक्तिविधायिनी नैव सा शक्यते प्राप्तुं नरैरेकेन जन्मना

ही कृपा, जी भोग आणि मुक्ती दोन्ही देते, ती माणसाला एका जन्मात मिळू शकत नाही.

अनेकजन्मसिद्धानां श्रौतस्मार्तानुवर्तिनाम् विरक्तानां प्रबुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः

अनेक जन्मांत साधना केलेल्या, वेद आणि स्मृती पाळणाऱ्या, विरक्त आणि जागृत अशा लोकांवर महादेव कृपा करतो.

प्रसन्ने सति देवेश पशौ तस्मिन्प्रवर्तते अस्ति नाथो ममेत्यल्पा भक्तिर्बुद्धिपुरस्सरा

देवतांचा देव प्रसन्न झाला की, अगदी पशूतही 'माझा स्वामी आहे' अशी जाणीव आणि थोडीशी भक्ती, समजूतदारपणासह, निर्माण होते.

तपसा विविधैश्शैवैर्धर्मैस्संयुज्यते नरः तत्र योगे तदभ्यासस्ततो भक्तिः परा भवेत्

विविध शैव तपांनी आणि धर्माने माणूस एकरूप होतो; तिथे योगाचा सराव केल्यावर श्रेष्ठ भक्ती प्राप्त होते.

परया च तया भक्त्या प्रसादो लभ्यते परः प्रसादात्सर्वपाशेभ्यो मुक्तिर्मुक्तस्य निर्वृतिः

त्या श्रेष्ठ भक्तीनेच उच्च कृपा मिळते; कृपेने सर्व बंधनातून मुक्ती मिळते आणि मुक्त झालेल्याला परिपूर्ण समाधान मिळते.

अल्पभावो ऽपि यो मर्त्यस्सो ऽपि जन्मत्रयात्परम् नयोनियंत्रपीडायै भवेन्नैवात्र संशयः

माणसात जरी थोडीशीच भक्ती असली, तरी तीन जन्मांनंतर तो खालच्या योनींच्या यातना टाळतो—यात काहीच शंका नाही.

सांगा ऽनंगा च या सेवा सा भक्तिरिति कथ्यते सा पुनर्भिद्यते त्रेधा मनोवाक्कायसाधनैः

सांगोपांग किंवा न सांगोपांग अशी जी सेवा आहे, तिलाच भक्ती म्हणतात. ती पुन्हा तीन प्रकारांनी—मन, वाणी आणि शरीराने—केली जाते.

शिवरूपादिचिंता या सा सेवा मानसी स्मृता जपादिर्वाचिकी सेवा कर्मपूजादि कायिकी

शिवरूपाचा विचार करणे ही मानसिक सेवा आहे; जप वगैरे वाचिक सेवा आहे; कर्म, पूजा वगैरे शारीरिक सेवा आहे.

सेयं त्रिसाधना सेवा शिवधर्मश्च कथ्यते स तु पञ्चविधः प्रोक्तः शिवेन परमात्मना

ही त्रिसाधन सेवा म्हणजेच शिवधर्माचे आचरण आहे; पण परमात्मा शिवाने ती पाच प्रकारची सांगितली आहे.

तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं चेति समासतः कर्मलिङ्गार्चनाद्यं च तपश्चान्द्रायणादिकम्

तप, कर्म, जप, ध्यान आणि ज्ञान—हे पाच प्रकार आहेत; कर्म म्हणजे लिंगार्चन वगैरे, आणि तप म्हणजे चंद्रायणासारखी व्रते.

जपस्त्रिधा शिवाभ्यासश्चिन्ता ध्यानं शिवस्य तु शिवागमोक्तं यज्ज्ञानं तदत्र ज्ञानमुच्यते

जप तीन प्रकारचा असतो; शिवाचे स्मरण, चिंतन म्हणजे ध्यान; आणि शिवागमात सांगितलेले जे ज्ञान, तेच इथे ज्ञान म्हणतात.

श्रीकंठेन शिवेनोक्तं शिवायै च शिवागमः शिवाश्रितानां कारुण्याच्छ्रेयसामेकसाधनम्

हे सर्व श्रीकंठाने शिवाच्या वचनाने सांगितले आहे, आणि शिवागम हे शिवभक्तांसाठी आहेत; दयेमुळे, तेच श्रेष्ठ कल्याणाचे एकमेव साधन आहे.

तस्माद्विवर्धयेद्भक्तिं शिवे परमकारणे त्यजेच्च विषयासंगं श्रेयो ऽर्थी मतिमान्नरः

म्हणून जो शहाणा मनुष्य श्रेष्ठ कल्याणाची इच्छा करतो, त्याने शिव या सर्वश्रेष्ठ कारणावर आपली भक्ती वाढवावी आणि विषयांच्या आसक्तीचा त्याग करावा.

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवेन परिभाषितम् वेदसारे शिवज्ञानं स्वाश्रितानां विमुक्तये

भगवंत, मला शिवाने स्वतः सांगितलेले, वेदांचा सार असलेले आणि जे त्याच्यावर श्रद्धा ठेवतात त्यांना मुक्ती देणारे शिवज्ञान ऐकायची इच्छा आहे.

अभक्तानामबुद्धीनामयुक्तानामगोचरम् अर्थैर्दशर्धैः संयुक्तं गूढमप्राज्ञनिंदितम्

हे ज्ञान भक्ती नसलेल्या, बुद्धी नसलेल्या आणि शिस्त नसलेल्या लोकांना समजत नाही. ते दहा प्रकारच्या अर्थांनी भरलेले, लपलेले आणि अशा लोकांनी निंदिलेले आहे.

वर्णाश्रमकृतैर्धर्मैर्विपरीतं क्वचित्समम् वेदात्षडंगादुद्धृत्य सांख्याद्योगाच्च कृत्स्नशः

कधी कधी हे वर्णाश्रमधर्मांशी जुळते, तर कधी वेगळे असते. हे वेद आणि त्यांचे सहा अंग, सांख्य आणि योग यांमधून पूर्णपणे घेतलेले आहे.

शतकोटिप्रमाणेन विस्तीर्णं ग्रंथसंख्यया कथितं परमेशेन तत्र पूजा कथं प्रभोः

हे ज्ञान परब्रह्माने शंभर कोटी ग्रंथांमध्ये विस्ताराने सांगितले आहे. त्या सर्वांत प्रभूची पूजा कशी करावी हे कसे सांगितले आहे?

कस्याधिकारः पूजादौ ज्ञानयोगादयः कथम् तत्सर्वं विस्तरादेव वक्तुमर्हसि सुव्रत

पूजा, ज्ञानमार्ग आणि योगमार्ग यासाठी कोण पात्र आहे आणि हे सर्व कसे करावे, हे तू मला सविस्तर सांग.

शैवं संक्षिप्य वेदोक्तं शिवेन परिभाषितम् स्तुतिनिंदादिरहितं सद्यः प्रत्ययकारणम्

शिवाने वेदांत सांगितलेले शैव उपदेश, ज्यात स्तुती किंवा निंदा नाही आणि जे लगेच श्रद्धा निर्माण करते, ते तू संक्षिप्तपणे सांग.

गुरुप्रसादजं दिव्यमनायासेन मुक्तिदम् कथयिष्ये समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः

गुरूच्या कृपेने मिळणारे, सहज मुक्ती देणारे ते दिव्य ज्ञान मी तुला थोडक्यात सांगतो; त्याचे पूर्ण वर्णन शक्य नाही.

सिसृक्षया पुराव्यक्ताच्छिवः स्थाणुर्महेश्वरः सत्कार्यकारणोपेतस्स्वयमाविरभूत्प्रभुः

पूर्वी सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा होऊन, स्थिर आणि महेश्वर असलेला शिव, खरे कारण आणि कार्य घेऊन, स्वतः अव्यक्तातून प्रकट झाला.

जनयामास च तदा ऋषिर्विश्वाधिकः प्रभुः देवानां प्रथमं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मणस्पतिम्

त्या वेळी सर्वश्रेष्ठ ऋषी असलेल्या प्रभूने देवांमध्ये पहिला, ब्रह्मा आणि वाणीचा स्वामी, याची निर्मिती केली.

ब्रह्मापि पितरं देवं जायमानं न्यवैक्षत तं जायमानं जनको देवः प्रापश्यदाज्ञया

ब्रह्मानेही जन्मताना त्या दिव्य पित्याला पाहिले; आज्ञेने तो देवपिता जन्मताना त्याला दिसला.

दृष्टो रुद्रेण देवो ऽसावसृजद्विश्वमीश्वरः वर्णाश्रमव्यवस्थां च चकार स पृथक्पृथक्

रुद्राने पाहिल्यावर त्या ईश्वराने विश्वाची निर्मिती केली आणि वर्ण व आश्रम यांची स्वतंत्र व्यवस्था निर्माण केली.