शिवपुराणम्

केन वर्तामहे शश्वत्सुखेष्वन्येषु चानिशम् अविलंघ्या च विश्वस्य व्यवस्था केन वा कृता

आपण नेहमी सुख-दुःखात, दिवस-रात्री कोणामुळे अस्तित्वात आहोत? आणि या विश्वाची अटळ व्यवस्था कोणामुळे निर्माण झाली आहे?

कालस्य भावो नियतिर्यदृच्छा नात्र युज्यते भूतानि योनिः पुरुषो योगी चैषां परो ऽथ वा

काळाचे स्वरूप, नियती किंवा योगायोग हे इथे लागू पडत नाही; पंचमहाभूत, मूळ कारण, पुरुष किंवा परम योगी—हे विचारले जाते.

अचेतनत्वात्कालादेश्चेतनत्वेपि चात्मनः सुखदुःखानि भूतत्वादनीशत्वाद्विचार्यते

कारण काळ वगैरे जड आहेत, आणि आत्मा जरी चेतन असला तरी सुख-दुःख हे पंचमहाभूतांमुळे आणि असमर्थतेमुळे येतात—असा विचार केला जातो.

तद्ध्यानयोगानुगतां प्रपश्यञ्छक्तिमैश्वरीम् पाशविच्छेदिकां साक्षान्निगूढां स्वगुणैर्भृशम्

ध्यान आणि योगाने प्राप्त होणारी, बंधने तोडणारी, प्रत्यक्ष दिसणारी, पण स्वतःच्या गुणांनी भरपूर असलेली ती ईश्वरी शक्ती त्यांनी पाहिली.

तया विच्छिन्नपाशास्ते सर्वकारणकारणम् शक्तिमंतं महादेवमपश्यन्दिव्यचक्षुषा

तिच्यामुळे त्यांच्या बंधनांचा नाश झाला आणि त्यांनी दिव्य दृष्टीने सर्व कारणांचा कारण असलेला, शक्तिमान महादेव पाहिला.

यः कारणान्यशेषाणि कालात्मसहितानि च अप्रमेयो ऽनया शक्त्या सकलं यो ऽधितिष्ठति

जो काळ आणि आत्म्यासह सर्व कारणांचे, कोणतीही उणीव न ठेवता, या शक्तीने पालन करतो, तोच अमाप आणि सर्वावर अधिराज्य करणारा आहे.

ततः प्रसादयोगेन योगेन परमेण च दृष्टेन भक्तियोगेन दिव्यः गतिमवाप्नुयुः

मग कृपेच्या योगाने, सर्वोच्च योगाने आणि भक्तियोगाने, त्यांनी दिव्य अवस्था प्राप्त केली.

तस्मात्सह तथा शक्त्या हृदि पश्यंति ये शिवम् तेषां शाश्वतिकी शांतिर्नैतरेषामिति श्रुतिः

म्हणून, जी लोक त्या शक्तीसोबत हृदयात शिवाचे दर्शन करतात, त्यांना शाश्वत शांतता मिळते; इतरांना नाही, असे श्रुती सांगते.

न हि शक्तिमतश्शक्त्या विप्रयोगो ऽस्ति जातुचित् तस्माच्छक्तेः शक्तिमतस्तादात्म्यान्निर्वृतिर्द्वयोः

शक्तिमान आणि शक्ती यांचा कधीच वेगळेपणा होत नाही; म्हणून शक्ती आणि शक्तिमान यांच्या एकरूपतेमुळे दोघांनाही मुक्ती मिळते.

क्रमो विवक्षितो नूनं विमुक्तौ ज्ञानकर्मणोः प्रसादे सति सा मूर्तिर्यस्मात्करतले स्थिता

मुक्तीसाठी ज्ञान आणि कर्म यांचा जो क्रम सांगितला आहे, तो खरंच ठरलेला आहे. कृपा मिळाली की, ती मूर्ती जणू हातात धरल्यासारखी स्पष्ट दिसते.

देवो वा दानवो वापि पशुर्वा विहगो ऽपि वा कीरो वाथ कृमिर्वापि मुच्यते तत्प्रसादतः

तो कृपेने, देव असो, दानव असो, प्राणी, पक्षी, पोपट किंवा अगदी किडा असो — कोणालाही मुक्ती मिळते.

गर्भस्थो जायमानो वा बालो वा तरुणो.पि वा वृद्धो वा म्रियमाणो वा स्वर्गस्थो वाथ नारकी

गर्भात असो, जन्मत असो, लहान असो, तरुण असो, वृद्ध असो, मृत्यूच्या वेळेस असो, स्वर्गात असो किंवा नरकात असो—

पतितो वापि धर्मात्मा पंडितो मूढ एव वा प्रसादे तत्क्षणादेव मुच्यते नात्र संशयः

पापी असो, धर्मात्मा असो, विद्वान असो किंवा अज्ञानी असो—कृपा मिळताच त्या क्षणीच मुक्त होतो; यात काहीच शंका नाही.

अयोग्यानां च कारुण्याद्भक्तानां परमेश्वरः प्रसीदति न संदेहो विगृह्य विविधान्मलान्

योग्य नसलेल्या भक्तांवरही परमेश्वर दयाळूपणे कृपा करतो, यात शंका नाही, आणि त्यांच्या सर्व दोषांचा नाश करतो.

प्रसदादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः अवस्थाभेदमुत्प्रेक्ष्य विद्वांस्तत्र न मुह्यति

कृपेनेच भक्ती निर्माण होते आणि भक्तीतूनच कृपा मिळते; स्थिती वेगवेगळी असली तरी ज्ञानी माणूस यात गोंधळत नाही.

प्रसादपूर्विका येयं भुक्तिमुक्तिविधायिनी नैव सा शक्यते प्राप्तुं नरैरेकेन जन्मना

ही कृपा, जी भोग आणि मुक्ती दोन्ही देते, ती माणसाला एका जन्मात मिळू शकत नाही.

अनेकजन्मसिद्धानां श्रौतस्मार्तानुवर्तिनाम् विरक्तानां प्रबुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः

अनेक जन्मांत साधना केलेल्या, वेद आणि स्मृती पाळणाऱ्या, विरक्त आणि जागृत अशा लोकांवर महादेव कृपा करतो.

प्रसन्ने सति देवेश पशौ तस्मिन्प्रवर्तते अस्ति नाथो ममेत्यल्पा भक्तिर्बुद्धिपुरस्सरा

देवतांचा देव प्रसन्न झाला की, अगदी पशूतही 'माझा स्वामी आहे' अशी जाणीव आणि थोडीशी भक्ती, समजूतदारपणासह, निर्माण होते.

तपसा विविधैश्शैवैर्धर्मैस्संयुज्यते नरः तत्र योगे तदभ्यासस्ततो भक्तिः परा भवेत्

विविध शैव तपांनी आणि धर्माने माणूस एकरूप होतो; तिथे योगाचा सराव केल्यावर श्रेष्ठ भक्ती प्राप्त होते.

परया च तया भक्त्या प्रसादो लभ्यते परः प्रसादात्सर्वपाशेभ्यो मुक्तिर्मुक्तस्य निर्वृतिः

त्या श्रेष्ठ भक्तीनेच उच्च कृपा मिळते; कृपेने सर्व बंधनातून मुक्ती मिळते आणि मुक्त झालेल्याला परिपूर्ण समाधान मिळते.

अल्पभावो ऽपि यो मर्त्यस्सो ऽपि जन्मत्रयात्परम् नयोनियंत्रपीडायै भवेन्नैवात्र संशयः

माणसात जरी थोडीशीच भक्ती असली, तरी तीन जन्मांनंतर तो खालच्या योनींच्या यातना टाळतो—यात काहीच शंका नाही.

सांगा ऽनंगा च या सेवा सा भक्तिरिति कथ्यते सा पुनर्भिद्यते त्रेधा मनोवाक्कायसाधनैः

सांगोपांग किंवा न सांगोपांग अशी जी सेवा आहे, तिलाच भक्ती म्हणतात. ती पुन्हा तीन प्रकारांनी—मन, वाणी आणि शरीराने—केली जाते.

शिवरूपादिचिंता या सा सेवा मानसी स्मृता जपादिर्वाचिकी सेवा कर्मपूजादि कायिकी

शिवरूपाचा विचार करणे ही मानसिक सेवा आहे; जप वगैरे वाचिक सेवा आहे; कर्म, पूजा वगैरे शारीरिक सेवा आहे.

सेयं त्रिसाधना सेवा शिवधर्मश्च कथ्यते स तु पञ्चविधः प्रोक्तः शिवेन परमात्मना

ही त्रिसाधन सेवा म्हणजेच शिवधर्माचे आचरण आहे; पण परमात्मा शिवाने ती पाच प्रकारची सांगितली आहे.

तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं चेति समासतः कर्मलिङ्गार्चनाद्यं च तपश्चान्द्रायणादिकम्

तप, कर्म, जप, ध्यान आणि ज्ञान—हे पाच प्रकार आहेत; कर्म म्हणजे लिंगार्चन वगैरे, आणि तप म्हणजे चंद्रायणासारखी व्रते.

जपस्त्रिधा शिवाभ्यासश्चिन्ता ध्यानं शिवस्य तु शिवागमोक्तं यज्ज्ञानं तदत्र ज्ञानमुच्यते

जप तीन प्रकारचा असतो; शिवाचे स्मरण, चिंतन म्हणजे ध्यान; आणि शिवागमात सांगितलेले जे ज्ञान, तेच इथे ज्ञान म्हणतात.

श्रीकंठेन शिवेनोक्तं शिवायै च शिवागमः शिवाश्रितानां कारुण्याच्छ्रेयसामेकसाधनम्

हे सर्व श्रीकंठाने शिवाच्या वचनाने सांगितले आहे, आणि शिवागम हे शिवभक्तांसाठी आहेत; दयेमुळे, तेच श्रेष्ठ कल्याणाचे एकमेव साधन आहे.

तस्माद्विवर्धयेद्भक्तिं शिवे परमकारणे त्यजेच्च विषयासंगं श्रेयो ऽर्थी मतिमान्नरः

म्हणून जो शहाणा मनुष्य श्रेष्ठ कल्याणाची इच्छा करतो, त्याने शिव या सर्वश्रेष्ठ कारणावर आपली भक्ती वाढवावी आणि विषयांच्या आसक्तीचा त्याग करावा.

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवेन परिभाषितम् वेदसारे शिवज्ञानं स्वाश्रितानां विमुक्तये

भगवंत, मला शिवाने स्वतः सांगितलेले, वेदांचा सार असलेले आणि जे त्याच्यावर श्रद्धा ठेवतात त्यांना मुक्ती देणारे शिवज्ञान ऐकायची इच्छा आहे.