शिवपुराणम्

सदाशिवेश्वराद्या हि विद्या ऽविद्येश्वरादयः अभवन्पुरुषाश्चास्याः प्रकृतिश्च परात्परा

त्याच्यापासून सदाशिव, ईश्वर, विद्यानाथ, अविद्यानाथ, पुरुष आणि सर्वात श्रेष्ठ अशी प्रकृती उत्पन्न झाली.

महदादिविशेषांतास्त्वजाद्याश्चापि मूर्तयः यच्चान्यदस्ति तत्सर्वं तस्याः कार्यं न संशयः

महत्तत्त्वापासून अगदी सूक्ष्म गोष्टींपर्यंत, तसेच अव्यक्तापासून सुरू होणाऱ्या सगळ्या रूपांचा आणि इतर जे काही आहे, हे सर्व तिच्या कृतीमुळेच घडते, यात काहीच शंका नाही.

सा शक्तिस्सर्वगा सूक्ष्मा प्रबोधानंदरूपिणी शक्तिमानुच्यते देवश्शिवश्शीतांशुभूषणः

ती शक्ती सर्वत्र व्यापलेली, अगदी सूक्ष्म, जागृतीचे मूळ रूप आहे; आणि ज्याच्याकडे ही शक्ती आहे, तोच चंद्रालंकार असलेला शिव आहे.

वेद्यश्शिवश्शिवा विद्या प्रज्ञा चैव श्रुतिः स्मृतिः धृतिरेषा स्थितिर्निष्ठा ज्ञानेच्छाकर्मशक्तयः

शिव हे जाणण्यासारखे, शिव म्हणजे विद्या, प्रज्ञा, तसेच वेद आणि स्मृती; तीच स्थैर्य, टिकाव, दृढता आणि ज्ञान, इच्छा, कृती या शक्तींचे मूळ आहे.

आज्ञा चैव परं ब्रह्म द्वे विद्ये च परापरे शुद्धविद्या शुद्धकला सर्वं शक्तिकृतं यतः

आज्ञा, परब्रह्म, दोन प्रकारच्या विद्या—उच्च आणि सामान्य, शुद्ध विद्या, शुद्ध कला—हे सर्व तिच्या शक्तीमुळेच उत्पन्न होते.

माया च प्रकृतिर्जीवो विकारो विकृतिस्तथा असच्च सच्च यत्किंचित्तया सर्वमिदं ततम्

माया, प्रकृती, जीव, बदल, विकृती, तसेच असत्य आणि सत्य—जे काही आहे, ते सर्व तिच्यामुळे व्यापलेले आहे.

सा देवी मायया सर्वं ब्रह्मांडं सचराचरम् मोहयत्यप्रयत्नेन मोचयत्यपि लीलया

ती देवी आपल्या मायेमुळे संपूर्ण ब्रह्मांड, जड आणि जंगम, सहजपणे मोहात टाकते आणि आपल्या लीलाखेळीतून मुक्तही करते.

अनया सह सर्वेशः सप्तविंशप्रकारया विश्वं व्याप्य स्थितस्तस्मान्मुक्तिरत्र प्रवर्तते

तिच्यासोबत सर्वांचा स्वामी सत्तावीस प्रकारांनी विश्वात सर्वत्र व्यापून राहतो; म्हणूनच इथे मुक्ती मिळते.

मुमुक्षवः पुरा केचिन्मुनयो ब्रह्मवादिनः संशयाविष्टमनसो विस्मृशंति यथातथम्

पूर्वी काही मुनी, जे मुक्तीच्या शोधात आणि ब्रह्मज्ञान सांगणारे होते, त्यांच्या मनात शंका निर्माण झाली आणि त्यांनी खोल विचार केला.

किं कारणं कुतो जाता जीवामः केन वा वयम् कुत्रास्माकं संप्रतिष्ठा केन वाधिष्ठिता वयम्

काय कारण आहे? आपण कुठून जन्मलो? कोणामुळे जगतो? आपली खरी आधारभूमी कुठे आहे? कोणामुळे आपण स्थिर आहोत?

केन वर्तामहे शश्वत्सुखेष्वन्येषु चानिशम् अविलंघ्या च विश्वस्य व्यवस्था केन वा कृता

आपण नेहमी सुख-दुःखात, दिवस-रात्री कोणामुळे अस्तित्वात आहोत? आणि या विश्वाची अटळ व्यवस्था कोणामुळे निर्माण झाली आहे?

कालस्य भावो नियतिर्यदृच्छा नात्र युज्यते भूतानि योनिः पुरुषो योगी चैषां परो ऽथ वा

काळाचे स्वरूप, नियती किंवा योगायोग हे इथे लागू पडत नाही; पंचमहाभूत, मूळ कारण, पुरुष किंवा परम योगी—हे विचारले जाते.

अचेतनत्वात्कालादेश्चेतनत्वेपि चात्मनः सुखदुःखानि भूतत्वादनीशत्वाद्विचार्यते

कारण काळ वगैरे जड आहेत, आणि आत्मा जरी चेतन असला तरी सुख-दुःख हे पंचमहाभूतांमुळे आणि असमर्थतेमुळे येतात—असा विचार केला जातो.

तद्ध्यानयोगानुगतां प्रपश्यञ्छक्तिमैश्वरीम् पाशविच्छेदिकां साक्षान्निगूढां स्वगुणैर्भृशम्

ध्यान आणि योगाने प्राप्त होणारी, बंधने तोडणारी, प्रत्यक्ष दिसणारी, पण स्वतःच्या गुणांनी भरपूर असलेली ती ईश्वरी शक्ती त्यांनी पाहिली.

तया विच्छिन्नपाशास्ते सर्वकारणकारणम् शक्तिमंतं महादेवमपश्यन्दिव्यचक्षुषा

तिच्यामुळे त्यांच्या बंधनांचा नाश झाला आणि त्यांनी दिव्य दृष्टीने सर्व कारणांचा कारण असलेला, शक्तिमान महादेव पाहिला.

यः कारणान्यशेषाणि कालात्मसहितानि च अप्रमेयो ऽनया शक्त्या सकलं यो ऽधितिष्ठति

जो काळ आणि आत्म्यासह सर्व कारणांचे, कोणतीही उणीव न ठेवता, या शक्तीने पालन करतो, तोच अमाप आणि सर्वावर अधिराज्य करणारा आहे.

ततः प्रसादयोगेन योगेन परमेण च दृष्टेन भक्तियोगेन दिव्यः गतिमवाप्नुयुः

मग कृपेच्या योगाने, सर्वोच्च योगाने आणि भक्तियोगाने, त्यांनी दिव्य अवस्था प्राप्त केली.

तस्मात्सह तथा शक्त्या हृदि पश्यंति ये शिवम् तेषां शाश्वतिकी शांतिर्नैतरेषामिति श्रुतिः

म्हणून, जी लोक त्या शक्तीसोबत हृदयात शिवाचे दर्शन करतात, त्यांना शाश्वत शांतता मिळते; इतरांना नाही, असे श्रुती सांगते.

न हि शक्तिमतश्शक्त्या विप्रयोगो ऽस्ति जातुचित् तस्माच्छक्तेः शक्तिमतस्तादात्म्यान्निर्वृतिर्द्वयोः

शक्तिमान आणि शक्ती यांचा कधीच वेगळेपणा होत नाही; म्हणून शक्ती आणि शक्तिमान यांच्या एकरूपतेमुळे दोघांनाही मुक्ती मिळते.

क्रमो विवक्षितो नूनं विमुक्तौ ज्ञानकर्मणोः प्रसादे सति सा मूर्तिर्यस्मात्करतले स्थिता

मुक्तीसाठी ज्ञान आणि कर्म यांचा जो क्रम सांगितला आहे, तो खरंच ठरलेला आहे. कृपा मिळाली की, ती मूर्ती जणू हातात धरल्यासारखी स्पष्ट दिसते.

देवो वा दानवो वापि पशुर्वा विहगो ऽपि वा कीरो वाथ कृमिर्वापि मुच्यते तत्प्रसादतः

तो कृपेने, देव असो, दानव असो, प्राणी, पक्षी, पोपट किंवा अगदी किडा असो — कोणालाही मुक्ती मिळते.

गर्भस्थो जायमानो वा बालो वा तरुणो.पि वा वृद्धो वा म्रियमाणो वा स्वर्गस्थो वाथ नारकी

गर्भात असो, जन्मत असो, लहान असो, तरुण असो, वृद्ध असो, मृत्यूच्या वेळेस असो, स्वर्गात असो किंवा नरकात असो—

पतितो वापि धर्मात्मा पंडितो मूढ एव वा प्रसादे तत्क्षणादेव मुच्यते नात्र संशयः

पापी असो, धर्मात्मा असो, विद्वान असो किंवा अज्ञानी असो—कृपा मिळताच त्या क्षणीच मुक्त होतो; यात काहीच शंका नाही.

अयोग्यानां च कारुण्याद्भक्तानां परमेश्वरः प्रसीदति न संदेहो विगृह्य विविधान्मलान्

योग्य नसलेल्या भक्तांवरही परमेश्वर दयाळूपणे कृपा करतो, यात शंका नाही, आणि त्यांच्या सर्व दोषांचा नाश करतो.

प्रसदादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः अवस्थाभेदमुत्प्रेक्ष्य विद्वांस्तत्र न मुह्यति

कृपेनेच भक्ती निर्माण होते आणि भक्तीतूनच कृपा मिळते; स्थिती वेगवेगळी असली तरी ज्ञानी माणूस यात गोंधळत नाही.

प्रसादपूर्विका येयं भुक्तिमुक्तिविधायिनी नैव सा शक्यते प्राप्तुं नरैरेकेन जन्मना

ही कृपा, जी भोग आणि मुक्ती दोन्ही देते, ती माणसाला एका जन्मात मिळू शकत नाही.

अनेकजन्मसिद्धानां श्रौतस्मार्तानुवर्तिनाम् विरक्तानां प्रबुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः

अनेक जन्मांत साधना केलेल्या, वेद आणि स्मृती पाळणाऱ्या, विरक्त आणि जागृत अशा लोकांवर महादेव कृपा करतो.

प्रसन्ने सति देवेश पशौ तस्मिन्प्रवर्तते अस्ति नाथो ममेत्यल्पा भक्तिर्बुद्धिपुरस्सरा

देवतांचा देव प्रसन्न झाला की, अगदी पशूतही 'माझा स्वामी आहे' अशी जाणीव आणि थोडीशी भक्ती, समजूतदारपणासह, निर्माण होते.

तपसा विविधैश्शैवैर्धर्मैस्संयुज्यते नरः तत्र योगे तदभ्यासस्ततो भक्तिः परा भवेत्

विविध शैव तपांनी आणि धर्माने माणूस एकरूप होतो; तिथे योगाचा सराव केल्यावर श्रेष्ठ भक्ती प्राप्त होते.