शिवपुराणम्

शंभो प्रणववाच्यस्य भवनात्तज्जपादपि या सिद्धिस्सा परा प्राप्या भवत्येव न संशयः

शंभूचे स्वरूप व्यक्त करणाऱ्या ॐ च्या जपाने, त्या जपामुळे सर्वोच्च सिद्धी मिळते—याबद्दल काहीही शंका नाही.

तस्मादेकाक्षरं देवमाहुरागमपारगाः वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना मनस्विनः

म्हणूनच, जे शास्त्रांचे तज्ञ आहेत आणि जे ज्ञानी आहेत, ते एकाक्षरी देवाला असेच म्हणतात, कारण ते अर्थ आणि शब्द यांचे एकत्व ओळखतात.

अस्य मात्राः समाख्याताश्चतस्रो वेदमूर्धनि अकारश्चाप्युकारश्च मकारो नाद इत्यपि

वेदांच्या प्रारंभी ॐ च्या चार मात्रा सांगितल्या आहेत: 'अ', 'उ', 'म' आणि नाद.

अकारं बह्वृचं प्राहुरुकारो यजुरुच्यते मकारः सामनादोस्य श्रुतिराथर्वणी स्मृताः

'अ' ही ऋग्वेद आहे असे सांगितले जाते, 'उ' यजुर्वेद आहे, 'म' सामवेद आहे आणि नाद अथर्ववेद म्हणून ओळखला जातो.

अकारश्च महाबीजं रजः स्रष्टा चतुर्मुखः उकारः प्रकृतिर्योनिः सत्त्वं पालयिता हरिः

'अ' हे महान बीज, रज आणि चार मुखांचा सृष्टीकर्ता आहे; 'उ' ही प्रकृती, गर्भ, सत्त्व आणि पालन करणारा हरि आहे.

मकारः पुरुषो बीजं तमः संहारको हरः नादः परः पुमानीशो निर्गुणो निष्क्रियः शिवः

'म' हा पुरुष, बीज, तमस आणि संहार करणारा हर आहे; नाद हा परमेश्वर, निर्गुण, निष्क्रिय आणि शिव आहे.

सर्वं तिसृभिरेवेदं मात्राभिर्निखिलं त्रिधा अभिधाय शिवात्मानं बोधयत्यर्धमात्रया

ही तीन मात्रा सर्व विश्वाचे वर्णन करतात; आणि अर्धमात्रेने तो शिवस्वरूपाचे ज्ञान देतो.

यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायो ऽस्ति किंचित् वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम्

त्याच्यापेक्षा वर किंवा खाली काहीच नाही; तो आकाशात स्थिर असलेल्या वृक्षासारखा आहे, आणि त्याच्यामुळेच हे सर्व विश्व पूर्ण झाले आहे.

शक्तिस्स्वाभविकी तस्य विद्या विश्वविलक्षणा एकानेकस्य रूपेण भाति भानोरिव प्रभा

त्याची शक्ती नैसर्गिक आहे, त्याचे ज्ञान या विश्वात अद्वितीय आहे; ते सूर्याच्या प्रकाशासारखे अनेक रूपांत प्रकट होते.

अनंताः शक्तयो यस्या इच्छाज्ञानक्रियादयः मायाद्याश्चाभवन्वह्नोर्विस्फुलिंगा यथा तथा

त्याच्या इच्छाशक्ती, ज्ञानशक्ती, क्रियाशक्ती आणि इतर अशा असंख्य शक्ती आहेत; त्या मायेपासून सुरू होऊन अग्नीतील ठिणग्यांसारख्या उत्पन्न होतात.

सदाशिवेश्वराद्या हि विद्या ऽविद्येश्वरादयः अभवन्पुरुषाश्चास्याः प्रकृतिश्च परात्परा

त्याच्यापासून सदाशिव, ईश्वर, विद्यानाथ, अविद्यानाथ, पुरुष आणि सर्वात श्रेष्ठ अशी प्रकृती उत्पन्न झाली.

महदादिविशेषांतास्त्वजाद्याश्चापि मूर्तयः यच्चान्यदस्ति तत्सर्वं तस्याः कार्यं न संशयः

महत्तत्त्वापासून अगदी सूक्ष्म गोष्टींपर्यंत, तसेच अव्यक्तापासून सुरू होणाऱ्या सगळ्या रूपांचा आणि इतर जे काही आहे, हे सर्व तिच्या कृतीमुळेच घडते, यात काहीच शंका नाही.

सा शक्तिस्सर्वगा सूक्ष्मा प्रबोधानंदरूपिणी शक्तिमानुच्यते देवश्शिवश्शीतांशुभूषणः

ती शक्ती सर्वत्र व्यापलेली, अगदी सूक्ष्म, जागृतीचे मूळ रूप आहे; आणि ज्याच्याकडे ही शक्ती आहे, तोच चंद्रालंकार असलेला शिव आहे.

वेद्यश्शिवश्शिवा विद्या प्रज्ञा चैव श्रुतिः स्मृतिः धृतिरेषा स्थितिर्निष्ठा ज्ञानेच्छाकर्मशक्तयः

शिव हे जाणण्यासारखे, शिव म्हणजे विद्या, प्रज्ञा, तसेच वेद आणि स्मृती; तीच स्थैर्य, टिकाव, दृढता आणि ज्ञान, इच्छा, कृती या शक्तींचे मूळ आहे.

आज्ञा चैव परं ब्रह्म द्वे विद्ये च परापरे शुद्धविद्या शुद्धकला सर्वं शक्तिकृतं यतः

आज्ञा, परब्रह्म, दोन प्रकारच्या विद्या—उच्च आणि सामान्य, शुद्ध विद्या, शुद्ध कला—हे सर्व तिच्या शक्तीमुळेच उत्पन्न होते.

माया च प्रकृतिर्जीवो विकारो विकृतिस्तथा असच्च सच्च यत्किंचित्तया सर्वमिदं ततम्

माया, प्रकृती, जीव, बदल, विकृती, तसेच असत्य आणि सत्य—जे काही आहे, ते सर्व तिच्यामुळे व्यापलेले आहे.

सा देवी मायया सर्वं ब्रह्मांडं सचराचरम् मोहयत्यप्रयत्नेन मोचयत्यपि लीलया

ती देवी आपल्या मायेमुळे संपूर्ण ब्रह्मांड, जड आणि जंगम, सहजपणे मोहात टाकते आणि आपल्या लीलाखेळीतून मुक्तही करते.

अनया सह सर्वेशः सप्तविंशप्रकारया विश्वं व्याप्य स्थितस्तस्मान्मुक्तिरत्र प्रवर्तते

तिच्यासोबत सर्वांचा स्वामी सत्तावीस प्रकारांनी विश्वात सर्वत्र व्यापून राहतो; म्हणूनच इथे मुक्ती मिळते.

मुमुक्षवः पुरा केचिन्मुनयो ब्रह्मवादिनः संशयाविष्टमनसो विस्मृशंति यथातथम्

पूर्वी काही मुनी, जे मुक्तीच्या शोधात आणि ब्रह्मज्ञान सांगणारे होते, त्यांच्या मनात शंका निर्माण झाली आणि त्यांनी खोल विचार केला.

किं कारणं कुतो जाता जीवामः केन वा वयम् कुत्रास्माकं संप्रतिष्ठा केन वाधिष्ठिता वयम्

काय कारण आहे? आपण कुठून जन्मलो? कोणामुळे जगतो? आपली खरी आधारभूमी कुठे आहे? कोणामुळे आपण स्थिर आहोत?

केन वर्तामहे शश्वत्सुखेष्वन्येषु चानिशम् अविलंघ्या च विश्वस्य व्यवस्था केन वा कृता

आपण नेहमी सुख-दुःखात, दिवस-रात्री कोणामुळे अस्तित्वात आहोत? आणि या विश्वाची अटळ व्यवस्था कोणामुळे निर्माण झाली आहे?

कालस्य भावो नियतिर्यदृच्छा नात्र युज्यते भूतानि योनिः पुरुषो योगी चैषां परो ऽथ वा

काळाचे स्वरूप, नियती किंवा योगायोग हे इथे लागू पडत नाही; पंचमहाभूत, मूळ कारण, पुरुष किंवा परम योगी—हे विचारले जाते.

अचेतनत्वात्कालादेश्चेतनत्वेपि चात्मनः सुखदुःखानि भूतत्वादनीशत्वाद्विचार्यते

कारण काळ वगैरे जड आहेत, आणि आत्मा जरी चेतन असला तरी सुख-दुःख हे पंचमहाभूतांमुळे आणि असमर्थतेमुळे येतात—असा विचार केला जातो.

तद्ध्यानयोगानुगतां प्रपश्यञ्छक्तिमैश्वरीम् पाशविच्छेदिकां साक्षान्निगूढां स्वगुणैर्भृशम्

ध्यान आणि योगाने प्राप्त होणारी, बंधने तोडणारी, प्रत्यक्ष दिसणारी, पण स्वतःच्या गुणांनी भरपूर असलेली ती ईश्वरी शक्ती त्यांनी पाहिली.

तया विच्छिन्नपाशास्ते सर्वकारणकारणम् शक्तिमंतं महादेवमपश्यन्दिव्यचक्षुषा

तिच्यामुळे त्यांच्या बंधनांचा नाश झाला आणि त्यांनी दिव्य दृष्टीने सर्व कारणांचा कारण असलेला, शक्तिमान महादेव पाहिला.

यः कारणान्यशेषाणि कालात्मसहितानि च अप्रमेयो ऽनया शक्त्या सकलं यो ऽधितिष्ठति

जो काळ आणि आत्म्यासह सर्व कारणांचे, कोणतीही उणीव न ठेवता, या शक्तीने पालन करतो, तोच अमाप आणि सर्वावर अधिराज्य करणारा आहे.

ततः प्रसादयोगेन योगेन परमेण च दृष्टेन भक्तियोगेन दिव्यः गतिमवाप्नुयुः

मग कृपेच्या योगाने, सर्वोच्च योगाने आणि भक्तियोगाने, त्यांनी दिव्य अवस्था प्राप्त केली.

तस्मात्सह तथा शक्त्या हृदि पश्यंति ये शिवम् तेषां शाश्वतिकी शांतिर्नैतरेषामिति श्रुतिः

म्हणून, जी लोक त्या शक्तीसोबत हृदयात शिवाचे दर्शन करतात, त्यांना शाश्वत शांतता मिळते; इतरांना नाही, असे श्रुती सांगते.

न हि शक्तिमतश्शक्त्या विप्रयोगो ऽस्ति जातुचित् तस्माच्छक्तेः शक्तिमतस्तादात्म्यान्निर्वृतिर्द्वयोः

शक्तिमान आणि शक्ती यांचा कधीच वेगळेपणा होत नाही; म्हणून शक्ती आणि शक्तिमान यांच्या एकरूपतेमुळे दोघांनाही मुक्ती मिळते.