शिवपुराणम्

बालाग्रमात्रो हृन्मध्ये विचिंत्यो दहरांतरे हिरण्यकेशः पद्माक्षो ह्यरुणस्ताम्र एव च

हृदयाच्या मध्यभागी, गवताच्या कोवळ्या टोकाएवढा लहान, हिरव्या जागेत ध्यानात धरावा; तो सुवर्णकेशी, कमळासारख्या डोळ्यांचा, लालसर आणि तांबूस आहे.

यो ऽवसर्पत्य सौ देवो नीलग्रीवो हिरण्मयः सौम्यो घोरस्तथा मिश्रश्चाक्षारश्चामृतो ऽव्ययः

जो देव खाली उतरतो, निळ्या गळ्याचा, सुवर्णमय, सौम्य, भयंकर, मिश्र, अक्षय, अमर आणि अविनाशी आहे.

स पुंविशेषः परमो भगवानन्तकांतकः चेतनचेतनोन्मुक्तः प्रपञ्चाच्च परात्परः

तोच सर्वोच्च पुरुष, भगवंत, मृत्यूचा संहारक; चेतन-अचेतन यापासून मुक्त, साऱ्या विश्वापलीकडे, सर्वश्रेष्ठ आहे.

शिवेनातिशयत्वेन ज्ञानैश्वर्ये विलोकिते लोकेशातिशयत्वेन स्थितं प्राहुर्मनीषिणः

शिवाची अद्वितीय महानता लक्षात घेऊन, ज्ञानी लोक म्हणतात की त्याचे ज्ञान आणि सर्वाधिकार हे सर्वश्रेष्ठ आहेत आणि तो सर्व लोकांच्या अधिपतींपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

प्रतिसर्गप्रसूतानां ब्रह्मणां शास्त्रविस्तरम् उपदेष्टा स एवादौ कालावच्छेदवर्तिनाम्

प्रत्येक सृष्टीच्या आरंभी, काळाच्या मर्यादेत जन्म घेणाऱ्या ब्रह्मांना सर्व शास्त्रांचे ज्ञान देणारा तोच एक आहे.

कालावच्छेदयुक्तानां गुरूणामप्यसौ गुरुः सर्वेषामेव सर्वेशः कालावच्छेदवर्जितः

काळाच्या बंधनात असलेल्या सर्व गुरुंपैकी तोच खरा गुरु आहे; तो सर्व अधिपतींचा अधिपती असून, काळाच्या मर्यादेपलीकडे आहे.

शुद्धा स्वाभाविकी तस्य शक्तिस्सर्वातिशायिनी ज्ञानमप्रतिमं नित्यं वपुरत्यन्तनिर्मितम्

त्याची शक्ती स्वच्छ आणि नैसर्गिक असून सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; त्याचे ज्ञान अतुलनीय आणि शाश्वत आहे, आणि त्याचे रूप पूर्णपणे स्वतःच्या इच्छेने घडलेले आहे.

ऐश्वर्यमप्रतिद्वंद्वं सुखमात्यन्तिकं बलम् तेजःप्रभावो वीर्यं च क्षमा कारुण्यमेव च

त्याचा सर्वाधिकार अद्वितीय आहे, त्याचे सुख अत्युच्च आहे, त्याचे बळ, तेज, सामर्थ्य, संयम आणि दया या सर्व गोष्टी अतुलनीय आहेत.

परिपूर्णस्य सर्गाद्यैर्नात्मनो ऽस्ति प्रयोजनम् परानुग्रह एवास्य फलं सर्वस्य कर्मणः

जो पूर्ण आहे, त्याला सृष्टीसारख्या कृतींमध्ये स्वतःसाठी काहीच हेतू नसतो; त्याच्या सर्व कर्मांचे एकमेव फळ म्हणजे इतरांचे कल्याण.

प्रणवो वाचकस्तस्य शिवस्य परमात्मनः शिवरुद्रादिशब्दानां प्रणवो हि परस्स्मृतः

ॐ हे त्या शिवाचे, परमात्म्याचे उच्चारलेले नाव आहे; 'शिव', 'रुद्र' इत्यादी शब्दांमध्ये ॐ हेच सर्वश्रेष्ठ मानले जाते.

शंभो प्रणववाच्यस्य भवनात्तज्जपादपि या सिद्धिस्सा परा प्राप्या भवत्येव न संशयः

शंभूचे स्वरूप व्यक्त करणाऱ्या ॐ च्या जपाने, त्या जपामुळे सर्वोच्च सिद्धी मिळते—याबद्दल काहीही शंका नाही.

तस्मादेकाक्षरं देवमाहुरागमपारगाः वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना मनस्विनः

म्हणूनच, जे शास्त्रांचे तज्ञ आहेत आणि जे ज्ञानी आहेत, ते एकाक्षरी देवाला असेच म्हणतात, कारण ते अर्थ आणि शब्द यांचे एकत्व ओळखतात.

अस्य मात्राः समाख्याताश्चतस्रो वेदमूर्धनि अकारश्चाप्युकारश्च मकारो नाद इत्यपि

वेदांच्या प्रारंभी ॐ च्या चार मात्रा सांगितल्या आहेत: 'अ', 'उ', 'म' आणि नाद.

अकारं बह्वृचं प्राहुरुकारो यजुरुच्यते मकारः सामनादोस्य श्रुतिराथर्वणी स्मृताः

'अ' ही ऋग्वेद आहे असे सांगितले जाते, 'उ' यजुर्वेद आहे, 'म' सामवेद आहे आणि नाद अथर्ववेद म्हणून ओळखला जातो.

अकारश्च महाबीजं रजः स्रष्टा चतुर्मुखः उकारः प्रकृतिर्योनिः सत्त्वं पालयिता हरिः

'अ' हे महान बीज, रज आणि चार मुखांचा सृष्टीकर्ता आहे; 'उ' ही प्रकृती, गर्भ, सत्त्व आणि पालन करणारा हरि आहे.

मकारः पुरुषो बीजं तमः संहारको हरः नादः परः पुमानीशो निर्गुणो निष्क्रियः शिवः

'म' हा पुरुष, बीज, तमस आणि संहार करणारा हर आहे; नाद हा परमेश्वर, निर्गुण, निष्क्रिय आणि शिव आहे.

सर्वं तिसृभिरेवेदं मात्राभिर्निखिलं त्रिधा अभिधाय शिवात्मानं बोधयत्यर्धमात्रया

ही तीन मात्रा सर्व विश्वाचे वर्णन करतात; आणि अर्धमात्रेने तो शिवस्वरूपाचे ज्ञान देतो.

यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायो ऽस्ति किंचित् वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम्

त्याच्यापेक्षा वर किंवा खाली काहीच नाही; तो आकाशात स्थिर असलेल्या वृक्षासारखा आहे, आणि त्याच्यामुळेच हे सर्व विश्व पूर्ण झाले आहे.

शक्तिस्स्वाभविकी तस्य विद्या विश्वविलक्षणा एकानेकस्य रूपेण भाति भानोरिव प्रभा

त्याची शक्ती नैसर्गिक आहे, त्याचे ज्ञान या विश्वात अद्वितीय आहे; ते सूर्याच्या प्रकाशासारखे अनेक रूपांत प्रकट होते.

अनंताः शक्तयो यस्या इच्छाज्ञानक्रियादयः मायाद्याश्चाभवन्वह्नोर्विस्फुलिंगा यथा तथा

त्याच्या इच्छाशक्ती, ज्ञानशक्ती, क्रियाशक्ती आणि इतर अशा असंख्य शक्ती आहेत; त्या मायेपासून सुरू होऊन अग्नीतील ठिणग्यांसारख्या उत्पन्न होतात.

सदाशिवेश्वराद्या हि विद्या ऽविद्येश्वरादयः अभवन्पुरुषाश्चास्याः प्रकृतिश्च परात्परा

त्याच्यापासून सदाशिव, ईश्वर, विद्यानाथ, अविद्यानाथ, पुरुष आणि सर्वात श्रेष्ठ अशी प्रकृती उत्पन्न झाली.

महदादिविशेषांतास्त्वजाद्याश्चापि मूर्तयः यच्चान्यदस्ति तत्सर्वं तस्याः कार्यं न संशयः

महत्तत्त्वापासून अगदी सूक्ष्म गोष्टींपर्यंत, तसेच अव्यक्तापासून सुरू होणाऱ्या सगळ्या रूपांचा आणि इतर जे काही आहे, हे सर्व तिच्या कृतीमुळेच घडते, यात काहीच शंका नाही.

सा शक्तिस्सर्वगा सूक्ष्मा प्रबोधानंदरूपिणी शक्तिमानुच्यते देवश्शिवश्शीतांशुभूषणः

ती शक्ती सर्वत्र व्यापलेली, अगदी सूक्ष्म, जागृतीचे मूळ रूप आहे; आणि ज्याच्याकडे ही शक्ती आहे, तोच चंद्रालंकार असलेला शिव आहे.

वेद्यश्शिवश्शिवा विद्या प्रज्ञा चैव श्रुतिः स्मृतिः धृतिरेषा स्थितिर्निष्ठा ज्ञानेच्छाकर्मशक्तयः

शिव हे जाणण्यासारखे, शिव म्हणजे विद्या, प्रज्ञा, तसेच वेद आणि स्मृती; तीच स्थैर्य, टिकाव, दृढता आणि ज्ञान, इच्छा, कृती या शक्तींचे मूळ आहे.

आज्ञा चैव परं ब्रह्म द्वे विद्ये च परापरे शुद्धविद्या शुद्धकला सर्वं शक्तिकृतं यतः

आज्ञा, परब्रह्म, दोन प्रकारच्या विद्या—उच्च आणि सामान्य, शुद्ध विद्या, शुद्ध कला—हे सर्व तिच्या शक्तीमुळेच उत्पन्न होते.

माया च प्रकृतिर्जीवो विकारो विकृतिस्तथा असच्च सच्च यत्किंचित्तया सर्वमिदं ततम्

माया, प्रकृती, जीव, बदल, विकृती, तसेच असत्य आणि सत्य—जे काही आहे, ते सर्व तिच्यामुळे व्यापलेले आहे.

सा देवी मायया सर्वं ब्रह्मांडं सचराचरम् मोहयत्यप्रयत्नेन मोचयत्यपि लीलया

ती देवी आपल्या मायेमुळे संपूर्ण ब्रह्मांड, जड आणि जंगम, सहजपणे मोहात टाकते आणि आपल्या लीलाखेळीतून मुक्तही करते.

अनया सह सर्वेशः सप्तविंशप्रकारया विश्वं व्याप्य स्थितस्तस्मान्मुक्तिरत्र प्रवर्तते

तिच्यासोबत सर्वांचा स्वामी सत्तावीस प्रकारांनी विश्वात सर्वत्र व्यापून राहतो; म्हणूनच इथे मुक्ती मिळते.

मुमुक्षवः पुरा केचिन्मुनयो ब्रह्मवादिनः संशयाविष्टमनसो विस्मृशंति यथातथम्

पूर्वी काही मुनी, जे मुक्तीच्या शोधात आणि ब्रह्मज्ञान सांगणारे होते, त्यांच्या मनात शंका निर्माण झाली आणि त्यांनी खोल विचार केला.