शिवपुराणम्

न चास्त्यभिनिवेशो ऽस्य कुशला ऽकुशलान्यपि कर्माणि तद्विपाकश्च सुखदुःखे च तत्फले

त्याला कशाचाही आग्रह नसतो; शुभ किंवा अशुभ कर्म, त्यांचे फळ, सुखदुःख — काहीच त्याला बांधत नाही.

आशयैर्नापि संबन्धः संस्कारैः कर्मणामपि भोगैश्च भोगसंस्कारैः कालत्रितयगोचरैः

त्याचा कोणत्याही इच्छांशी, कर्माच्या संस्कारांशी, भोग किंवा भोगांच्या संस्कारांशी, तीन काळांतील कोणत्याही गोष्टीशी संबंध राहत नाही.

न तस्य कारणं कर्ता नादिरंतस्तथांतरम् न कर्म करणं वापि नाकार्यं कार्यमेव च

त्याच्यासाठी कोणताही कारण, करणारा, आरंभ, शेवट, मध्ये काहीच नाही; कर्म, साधन, कार्य किंवा त्याचं फळही त्याच्याशी संबंधित नाही.

नास्य बंधुरबंधुर्वा नियंता प्रेरको ऽपि वा न पतिर्न गुरुस्त्राता नाधिको न समस्तथा

त्याला ना मित्र, ना शत्रू, ना नियंत्रक, ना प्रेरक, ना स्वामी, ना गुरु, ना रक्षक, ना श्रेष्ठ, ना समकक्ष — असं काहीच नसतं.

न जन्ममरणे तस्य न कांक्षितमकांक्षितम् न विधिर्न निषेधश्च न मुक्तिर्न च बन्धनम्

त्याला जन्म किंवा मृत्यू नाही, काहीच अपेक्षित किंवा अनपेक्षित नाही; न नियम, न निषेध, न मुक्ती, न बंधन — काहीच नाही.

नास्ति यद्यदकल्याणं तत्तदस्य कदाचन कल्याणं सकलं चास्ति परमात्मा शिवो यतः

त्याच्यासाठी कधीही अशुभ काहीच घडत नाही; सर्व शुभच त्याच्यात आहे, कारण शिव हा परमात्मा आहे.

स शिवस्सर्वमेवेदमधिष्ठाय स्वशक्तिभिः अप्रच्युतस्स्वतो भावः स्थितः स्थाणुरतः स्मृतः

तो शिव आपल्या शक्तींनी सर्वत्र स्थित आहे, स्वतःच्या स्वरूपात अचल राहतो; म्हणून त्याला 'स्थिर' असं म्हटलं जातं.

शिवेनाधिष्ठितं यस्माज्जगत्स्थावरजंगमम् सर्वरूपः स्मृतश्शर्वस्तथा ज्ञात्वा न मुह्यति

शिवानेच हे स्थावर-जंगम जग आधारले आहे, म्हणून त्याला 'सर्वरूप' म्हणतात; हे जाणणारा कधीही भ्रमित होत नाही.

शर्वो रुद्रो नमस्तस्मै पुरुषः सत्परो महान् हिरण्यबाहुर्भगवान्हिरण्यपतिरीश्वरः

शर्व, रुद्र, परम, महान पुरुष, सुवर्णबाहू, भगवंत, सुवर्णस्वामी, ईश्वर — या सर्वांना नमस्कार.

अंबिकापतिरीशानः पिनाकी वृषवाहनः एको रुद्रः परं ब्रह्म पुरुषः कृष्णपिंगलः

अंबिकेचा स्वामी, ईशान, पिनाकधारी, वृषारूढ, एकमेव रुद्र, परब्रह्म, पुरुष, काळसर आणि तांबूस — असा तो आहे.

बालाग्रमात्रो हृन्मध्ये विचिंत्यो दहरांतरे हिरण्यकेशः पद्माक्षो ह्यरुणस्ताम्र एव च

हृदयाच्या मध्यभागी, गवताच्या कोवळ्या टोकाएवढा लहान, हिरव्या जागेत ध्यानात धरावा; तो सुवर्णकेशी, कमळासारख्या डोळ्यांचा, लालसर आणि तांबूस आहे.

यो ऽवसर्पत्य सौ देवो नीलग्रीवो हिरण्मयः सौम्यो घोरस्तथा मिश्रश्चाक्षारश्चामृतो ऽव्ययः

जो देव खाली उतरतो, निळ्या गळ्याचा, सुवर्णमय, सौम्य, भयंकर, मिश्र, अक्षय, अमर आणि अविनाशी आहे.

स पुंविशेषः परमो भगवानन्तकांतकः चेतनचेतनोन्मुक्तः प्रपञ्चाच्च परात्परः

तोच सर्वोच्च पुरुष, भगवंत, मृत्यूचा संहारक; चेतन-अचेतन यापासून मुक्त, साऱ्या विश्वापलीकडे, सर्वश्रेष्ठ आहे.

शिवेनातिशयत्वेन ज्ञानैश्वर्ये विलोकिते लोकेशातिशयत्वेन स्थितं प्राहुर्मनीषिणः

शिवाची अद्वितीय महानता लक्षात घेऊन, ज्ञानी लोक म्हणतात की त्याचे ज्ञान आणि सर्वाधिकार हे सर्वश्रेष्ठ आहेत आणि तो सर्व लोकांच्या अधिपतींपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

प्रतिसर्गप्रसूतानां ब्रह्मणां शास्त्रविस्तरम् उपदेष्टा स एवादौ कालावच्छेदवर्तिनाम्

प्रत्येक सृष्टीच्या आरंभी, काळाच्या मर्यादेत जन्म घेणाऱ्या ब्रह्मांना सर्व शास्त्रांचे ज्ञान देणारा तोच एक आहे.

कालावच्छेदयुक्तानां गुरूणामप्यसौ गुरुः सर्वेषामेव सर्वेशः कालावच्छेदवर्जितः

काळाच्या बंधनात असलेल्या सर्व गुरुंपैकी तोच खरा गुरु आहे; तो सर्व अधिपतींचा अधिपती असून, काळाच्या मर्यादेपलीकडे आहे.

शुद्धा स्वाभाविकी तस्य शक्तिस्सर्वातिशायिनी ज्ञानमप्रतिमं नित्यं वपुरत्यन्तनिर्मितम्

त्याची शक्ती स्वच्छ आणि नैसर्गिक असून सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; त्याचे ज्ञान अतुलनीय आणि शाश्वत आहे, आणि त्याचे रूप पूर्णपणे स्वतःच्या इच्छेने घडलेले आहे.

ऐश्वर्यमप्रतिद्वंद्वं सुखमात्यन्तिकं बलम् तेजःप्रभावो वीर्यं च क्षमा कारुण्यमेव च

त्याचा सर्वाधिकार अद्वितीय आहे, त्याचे सुख अत्युच्च आहे, त्याचे बळ, तेज, सामर्थ्य, संयम आणि दया या सर्व गोष्टी अतुलनीय आहेत.

परिपूर्णस्य सर्गाद्यैर्नात्मनो ऽस्ति प्रयोजनम् परानुग्रह एवास्य फलं सर्वस्य कर्मणः

जो पूर्ण आहे, त्याला सृष्टीसारख्या कृतींमध्ये स्वतःसाठी काहीच हेतू नसतो; त्याच्या सर्व कर्मांचे एकमेव फळ म्हणजे इतरांचे कल्याण.

प्रणवो वाचकस्तस्य शिवस्य परमात्मनः शिवरुद्रादिशब्दानां प्रणवो हि परस्स्मृतः

ॐ हे त्या शिवाचे, परमात्म्याचे उच्चारलेले नाव आहे; 'शिव', 'रुद्र' इत्यादी शब्दांमध्ये ॐ हेच सर्वश्रेष्ठ मानले जाते.

शंभो प्रणववाच्यस्य भवनात्तज्जपादपि या सिद्धिस्सा परा प्राप्या भवत्येव न संशयः

शंभूचे स्वरूप व्यक्त करणाऱ्या ॐ च्या जपाने, त्या जपामुळे सर्वोच्च सिद्धी मिळते—याबद्दल काहीही शंका नाही.

तस्मादेकाक्षरं देवमाहुरागमपारगाः वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना मनस्विनः

म्हणूनच, जे शास्त्रांचे तज्ञ आहेत आणि जे ज्ञानी आहेत, ते एकाक्षरी देवाला असेच म्हणतात, कारण ते अर्थ आणि शब्द यांचे एकत्व ओळखतात.

अस्य मात्राः समाख्याताश्चतस्रो वेदमूर्धनि अकारश्चाप्युकारश्च मकारो नाद इत्यपि

वेदांच्या प्रारंभी ॐ च्या चार मात्रा सांगितल्या आहेत: 'अ', 'उ', 'म' आणि नाद.

अकारं बह्वृचं प्राहुरुकारो यजुरुच्यते मकारः सामनादोस्य श्रुतिराथर्वणी स्मृताः

'अ' ही ऋग्वेद आहे असे सांगितले जाते, 'उ' यजुर्वेद आहे, 'म' सामवेद आहे आणि नाद अथर्ववेद म्हणून ओळखला जातो.

अकारश्च महाबीजं रजः स्रष्टा चतुर्मुखः उकारः प्रकृतिर्योनिः सत्त्वं पालयिता हरिः

'अ' हे महान बीज, रज आणि चार मुखांचा सृष्टीकर्ता आहे; 'उ' ही प्रकृती, गर्भ, सत्त्व आणि पालन करणारा हरि आहे.

मकारः पुरुषो बीजं तमः संहारको हरः नादः परः पुमानीशो निर्गुणो निष्क्रियः शिवः

'म' हा पुरुष, बीज, तमस आणि संहार करणारा हर आहे; नाद हा परमेश्वर, निर्गुण, निष्क्रिय आणि शिव आहे.

सर्वं तिसृभिरेवेदं मात्राभिर्निखिलं त्रिधा अभिधाय शिवात्मानं बोधयत्यर्धमात्रया

ही तीन मात्रा सर्व विश्वाचे वर्णन करतात; आणि अर्धमात्रेने तो शिवस्वरूपाचे ज्ञान देतो.

यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायो ऽस्ति किंचित् वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम्

त्याच्यापेक्षा वर किंवा खाली काहीच नाही; तो आकाशात स्थिर असलेल्या वृक्षासारखा आहे, आणि त्याच्यामुळेच हे सर्व विश्व पूर्ण झाले आहे.

शक्तिस्स्वाभविकी तस्य विद्या विश्वविलक्षणा एकानेकस्य रूपेण भाति भानोरिव प्रभा

त्याची शक्ती नैसर्गिक आहे, त्याचे ज्ञान या विश्वात अद्वितीय आहे; ते सूर्याच्या प्रकाशासारखे अनेक रूपांत प्रकट होते.