शिवपुराणम्

अदृश्यमपरे प्राहुर्दृश्यमित्यपरे विदुः वाच्यमित्यपरे प्राहुरवाच्यमिति चापरे शब्दात्मकं परे प्राहुश्शब्दातीतमथापरे

काहीजण त्याला अदृश्य म्हणतात, तर काहीजण दृश्यमान समजतात. काहीजण त्याला बोलता येणारा म्हणतात, तर काहीजण अबोल म्हणतात. काहीजण त्याला शब्दरूप मानतात, तर काहीजण शब्दाच्या पलीकडे समजतात.

केचिच्चिन्तामयं प्राहुश्चिन्तया रहितं परे ज्ञानात्मकं परे प्राहुर्विज्ञानमिति चापरे

काहीजण त्याला विचारांनी बनलेला म्हणतात, तर काहीजण त्याला विचाररहित समजतात. काहीजण त्याला ज्ञानस्वरूप म्हणतात, तर काहीजण चैतन्य असेही म्हणतात.

केचिच्ज्ञेयमिति प्राहुरज्ञेयमिति केचन परमेके तमेवाहुरपरं च तथा परे

काहीजण त्याला जाणता येणारा म्हणतात, तर काहीजण तो अजाणता येणारा आहे असे सांगतात. काहीजण त्यालाच परब्रह्म म्हणतात, तर काहीजण त्याला वेगळा समजतात.

एवं विकल्प्यमानं तु याथात्म्यं परमेष्ठिनः नाध्यवस्यंति मुनयो नानाप्रत्ययकारणात्

अशा प्रकारे वेगवेगळ्या मतांनी त्याचे स्वरूप सांगितले गेले, तरीही ऋषी त्याचे खरे स्वरूप ठरवू शकले नाहीत, कारण प्रत्येकाची मते वेगळी आहेत.

ये पुनस्सर्वभावेन प्रपन्नाः परमेश्वरम् ते हि जानंत्ययत्नेन शिवं परमकारणम्

पण जे सर्वस्वाने परमेश्वराला शरण गेले आहेत, ते सहजपणे शिवाचे — त्या सर्व कारणांच्या कारणाचे — खरे ज्ञान मिळवतात.

तावद्दुःखे वर्तते बद्धपाशः संसारे ऽस्मिञ्चक्रनेमिक्रमेण

या संसाराच्या चक्रात, जणू काही चाकाच्या कडेसारखा फिरत, पाशात अडकलेला जीव दुःखातच राहतो.

तदाविद्वान्पुण्यपापे विधूय निरंजनः परममुपैति साम्यम्

जेव्हा अज्ञान मनुष्य पुण्य आणि पाप दोन्ही झटकून टाकतो, तेव्हा तो निर्मळ होतो आणि सर्वोच्च समत्व प्राप्त करतो.

नशिवस्याणवो बंधः कार्यो मायेय एव वा प्राकृतो वाथ बोद्धा वा ह्यहंकारात्मकस्तथा

शिवाचा आत्मा कधीच बांधला जात नाही; हे बंधन माया, प्रकृती किंवा अहंकारामुळेच निर्माण होतं.

नैवास्य मानसो बंधो न चैत्तो नेंद्रियात्मकः न च तन्मात्रबंधो ऽपि भूतबंधो न कश्चन

त्याला मनाचं, चित्ताचं, इंद्रियांचं, सूक्ष्म किंवा स्थूल घटकांचं कोणतंच बंधन नसतं.

न च कालः कला चैव न विद्या नियतिस्तथा न रागो न च विद्वेषः शंभोरमिततेजसः

शिव या अनंत तेजस्वी परमात्म्याला काळ, त्याचे विभाग, विद्या, नियती, आसक्ती किंवा द्वेष यापैकी काहीच बांधू शकत नाही.

न चास्त्यभिनिवेशो ऽस्य कुशला ऽकुशलान्यपि कर्माणि तद्विपाकश्च सुखदुःखे च तत्फले

त्याला कशाचाही आग्रह नसतो; शुभ किंवा अशुभ कर्म, त्यांचे फळ, सुखदुःख — काहीच त्याला बांधत नाही.

आशयैर्नापि संबन्धः संस्कारैः कर्मणामपि भोगैश्च भोगसंस्कारैः कालत्रितयगोचरैः

त्याचा कोणत्याही इच्छांशी, कर्माच्या संस्कारांशी, भोग किंवा भोगांच्या संस्कारांशी, तीन काळांतील कोणत्याही गोष्टीशी संबंध राहत नाही.

न तस्य कारणं कर्ता नादिरंतस्तथांतरम् न कर्म करणं वापि नाकार्यं कार्यमेव च

त्याच्यासाठी कोणताही कारण, करणारा, आरंभ, शेवट, मध्ये काहीच नाही; कर्म, साधन, कार्य किंवा त्याचं फळही त्याच्याशी संबंधित नाही.

नास्य बंधुरबंधुर्वा नियंता प्रेरको ऽपि वा न पतिर्न गुरुस्त्राता नाधिको न समस्तथा

त्याला ना मित्र, ना शत्रू, ना नियंत्रक, ना प्रेरक, ना स्वामी, ना गुरु, ना रक्षक, ना श्रेष्ठ, ना समकक्ष — असं काहीच नसतं.

न जन्ममरणे तस्य न कांक्षितमकांक्षितम् न विधिर्न निषेधश्च न मुक्तिर्न च बन्धनम्

त्याला जन्म किंवा मृत्यू नाही, काहीच अपेक्षित किंवा अनपेक्षित नाही; न नियम, न निषेध, न मुक्ती, न बंधन — काहीच नाही.

नास्ति यद्यदकल्याणं तत्तदस्य कदाचन कल्याणं सकलं चास्ति परमात्मा शिवो यतः

त्याच्यासाठी कधीही अशुभ काहीच घडत नाही; सर्व शुभच त्याच्यात आहे, कारण शिव हा परमात्मा आहे.

स शिवस्सर्वमेवेदमधिष्ठाय स्वशक्तिभिः अप्रच्युतस्स्वतो भावः स्थितः स्थाणुरतः स्मृतः

तो शिव आपल्या शक्तींनी सर्वत्र स्थित आहे, स्वतःच्या स्वरूपात अचल राहतो; म्हणून त्याला 'स्थिर' असं म्हटलं जातं.

शिवेनाधिष्ठितं यस्माज्जगत्स्थावरजंगमम् सर्वरूपः स्मृतश्शर्वस्तथा ज्ञात्वा न मुह्यति

शिवानेच हे स्थावर-जंगम जग आधारले आहे, म्हणून त्याला 'सर्वरूप' म्हणतात; हे जाणणारा कधीही भ्रमित होत नाही.

शर्वो रुद्रो नमस्तस्मै पुरुषः सत्परो महान् हिरण्यबाहुर्भगवान्हिरण्यपतिरीश्वरः

शर्व, रुद्र, परम, महान पुरुष, सुवर्णबाहू, भगवंत, सुवर्णस्वामी, ईश्वर — या सर्वांना नमस्कार.

अंबिकापतिरीशानः पिनाकी वृषवाहनः एको रुद्रः परं ब्रह्म पुरुषः कृष्णपिंगलः

अंबिकेचा स्वामी, ईशान, पिनाकधारी, वृषारूढ, एकमेव रुद्र, परब्रह्म, पुरुष, काळसर आणि तांबूस — असा तो आहे.

बालाग्रमात्रो हृन्मध्ये विचिंत्यो दहरांतरे हिरण्यकेशः पद्माक्षो ह्यरुणस्ताम्र एव च

हृदयाच्या मध्यभागी, गवताच्या कोवळ्या टोकाएवढा लहान, हिरव्या जागेत ध्यानात धरावा; तो सुवर्णकेशी, कमळासारख्या डोळ्यांचा, लालसर आणि तांबूस आहे.

यो ऽवसर्पत्य सौ देवो नीलग्रीवो हिरण्मयः सौम्यो घोरस्तथा मिश्रश्चाक्षारश्चामृतो ऽव्ययः

जो देव खाली उतरतो, निळ्या गळ्याचा, सुवर्णमय, सौम्य, भयंकर, मिश्र, अक्षय, अमर आणि अविनाशी आहे.

स पुंविशेषः परमो भगवानन्तकांतकः चेतनचेतनोन्मुक्तः प्रपञ्चाच्च परात्परः

तोच सर्वोच्च पुरुष, भगवंत, मृत्यूचा संहारक; चेतन-अचेतन यापासून मुक्त, साऱ्या विश्वापलीकडे, सर्वश्रेष्ठ आहे.

शिवेनातिशयत्वेन ज्ञानैश्वर्ये विलोकिते लोकेशातिशयत्वेन स्थितं प्राहुर्मनीषिणः

शिवाची अद्वितीय महानता लक्षात घेऊन, ज्ञानी लोक म्हणतात की त्याचे ज्ञान आणि सर्वाधिकार हे सर्वश्रेष्ठ आहेत आणि तो सर्व लोकांच्या अधिपतींपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

प्रतिसर्गप्रसूतानां ब्रह्मणां शास्त्रविस्तरम् उपदेष्टा स एवादौ कालावच्छेदवर्तिनाम्

प्रत्येक सृष्टीच्या आरंभी, काळाच्या मर्यादेत जन्म घेणाऱ्या ब्रह्मांना सर्व शास्त्रांचे ज्ञान देणारा तोच एक आहे.

कालावच्छेदयुक्तानां गुरूणामप्यसौ गुरुः सर्वेषामेव सर्वेशः कालावच्छेदवर्जितः

काळाच्या बंधनात असलेल्या सर्व गुरुंपैकी तोच खरा गुरु आहे; तो सर्व अधिपतींचा अधिपती असून, काळाच्या मर्यादेपलीकडे आहे.

शुद्धा स्वाभाविकी तस्य शक्तिस्सर्वातिशायिनी ज्ञानमप्रतिमं नित्यं वपुरत्यन्तनिर्मितम्

त्याची शक्ती स्वच्छ आणि नैसर्गिक असून सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; त्याचे ज्ञान अतुलनीय आणि शाश्वत आहे, आणि त्याचे रूप पूर्णपणे स्वतःच्या इच्छेने घडलेले आहे.

ऐश्वर्यमप्रतिद्वंद्वं सुखमात्यन्तिकं बलम् तेजःप्रभावो वीर्यं च क्षमा कारुण्यमेव च

त्याचा सर्वाधिकार अद्वितीय आहे, त्याचे सुख अत्युच्च आहे, त्याचे बळ, तेज, सामर्थ्य, संयम आणि दया या सर्व गोष्टी अतुलनीय आहेत.

परिपूर्णस्य सर्गाद्यैर्नात्मनो ऽस्ति प्रयोजनम् परानुग्रह एवास्य फलं सर्वस्य कर्मणः

जो पूर्ण आहे, त्याला सृष्टीसारख्या कृतींमध्ये स्वतःसाठी काहीच हेतू नसतो; त्याच्या सर्व कर्मांचे एकमेव फळ म्हणजे इतरांचे कल्याण.