शिवपुराणम्

तस्मात्प्रधानपुरुषव्यक्तकालस्वरूपवान् हेतुर्नेताधिपस्तेषां धाता चोक्ता महेश्वरः

म्हणूनच, जो प्रकृती, पुरुष, व्यक्त आणि काळ या सर्वांचे स्वरूप धारण करतो, तोच त्यांचा कारण, अधिपती आणि सृष्टीकर्ता — महेश्वर आहे.

विराड्ढिरण्यगर्भात्मा कैश्चिदीशो निगद्यते हिरण्यगर्भो लोकानां हेतुर्विश्वात्मको विराट्

काही लोक प्रभूला विराट आणि हिरण्यगर्भाचा आत्मा असे म्हणतात. हिरण्यगर्भ हा सर्व लोकांचा कारण आहे आणि विराट हा विश्वाचा आत्मा आहे.

अंतर्यामी परश्चेति कथ्यते कविभिश्शिवः प्राज्ञस्तैजसविश्वात्मेत्यपरे संप्रचक्षते

कवींना वाटते की शंकर हा अंतर्यामी आणि परात्पर आहे. काहीजण त्याला प्रज्ञेचा, तेजाचा आणि विश्वाचा आत्मा असेही म्हणतात.

तुरीयमपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः माता मानं च मेयं च मतिं चाहुरथापरे

काहीजण त्याला 'चौथे' अवस्थेतला म्हणतात, तर काहीजण त्याला सौम्य समजतात. इतर काहीजण त्याला आई, माप, मोजलेले आणि बुद्धी असेही म्हणतात.

कर्ता क्रिया च कार्यं च करणं कारणं परे जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यात्मेत्यपरे संप्रचक्षते

काही लोक म्हणतात की तोच कर्ता, कृती, कार्य, साधन आणि कारण आहे. इतर काहीजण त्याला जागृत, स्वप्न आणि सुषुप्ती या अवस्थांचा आत्मा म्हणतात.

तुरीयमपरे प्राहुस्तुर्यातीतमितीतरे तमाहुर्विगुणं केचिद्गुणवन्तं परे विदुः

काहीजण त्याला 'चौथी अवस्था' म्हणतात, तर इतरजण त्याला त्या अवस्थेपलीकडे आहे असे सांगतात. काहीजण त्याला निर्गुण मानतात, तर काहीजण सगुण समजतात.

केचित्संसारिणं प्राहुस्तमसंसारिणं परे स्वतंत्रमपरे प्राहुरस्वतंत्रं परे विदुः

काही लोक म्हणतात की तो संसारात अडकलेला आहे, तर काहीजण म्हणतात की तो संसारात नाही. काहीजण त्याला स्वतंत्र मानतात, तर काहीजण अस्वतंत्र समजतात.

घोरमित्यपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः रागवंतं परे प्राहुर्वीतरागं तथा परे

काहीजण त्याला भयंकर म्हणतात, तर काहीजण सौम्य समजतात. काहीजण त्याला आसक्त मानतात, तर काहीजण त्याला विरक्त म्हणतात.

निष्क्रियं च परे प्राहुः सक्रियं चेतरे जनाः निरिंद्रियं परे प्राहुः सेंद्रियं च तथापरे

काही लोक म्हणतात की तो निष्क्रिय आहे, तर इतरजण त्याला सक्रिय समजतात. काहीजण त्याला इंद्रिये नसलेला म्हणतात, तर काहीजण त्याला इंद्रियांसह म्हणतात.

ध्रुवमित्यपरे प्राहुस्तमध्रुवामितीरते अरूपं केचिदाहुर्वै रूपवंतं परे विदुः

काहीजण त्याला शाश्वत म्हणतात, तर काहीजण अशाश्वत समजतात. काहीजण त्याला निराकार म्हणतात, तर काहीजण साकार समजतात.

अदृश्यमपरे प्राहुर्दृश्यमित्यपरे विदुः वाच्यमित्यपरे प्राहुरवाच्यमिति चापरे शब्दात्मकं परे प्राहुश्शब्दातीतमथापरे

काहीजण त्याला अदृश्य म्हणतात, तर काहीजण दृश्यमान समजतात. काहीजण त्याला बोलता येणारा म्हणतात, तर काहीजण अबोल म्हणतात. काहीजण त्याला शब्दरूप मानतात, तर काहीजण शब्दाच्या पलीकडे समजतात.

केचिच्चिन्तामयं प्राहुश्चिन्तया रहितं परे ज्ञानात्मकं परे प्राहुर्विज्ञानमिति चापरे

काहीजण त्याला विचारांनी बनलेला म्हणतात, तर काहीजण त्याला विचाररहित समजतात. काहीजण त्याला ज्ञानस्वरूप म्हणतात, तर काहीजण चैतन्य असेही म्हणतात.

केचिच्ज्ञेयमिति प्राहुरज्ञेयमिति केचन परमेके तमेवाहुरपरं च तथा परे

काहीजण त्याला जाणता येणारा म्हणतात, तर काहीजण तो अजाणता येणारा आहे असे सांगतात. काहीजण त्यालाच परब्रह्म म्हणतात, तर काहीजण त्याला वेगळा समजतात.

एवं विकल्प्यमानं तु याथात्म्यं परमेष्ठिनः नाध्यवस्यंति मुनयो नानाप्रत्ययकारणात्

अशा प्रकारे वेगवेगळ्या मतांनी त्याचे स्वरूप सांगितले गेले, तरीही ऋषी त्याचे खरे स्वरूप ठरवू शकले नाहीत, कारण प्रत्येकाची मते वेगळी आहेत.

ये पुनस्सर्वभावेन प्रपन्नाः परमेश्वरम् ते हि जानंत्ययत्नेन शिवं परमकारणम्

पण जे सर्वस्वाने परमेश्वराला शरण गेले आहेत, ते सहजपणे शिवाचे — त्या सर्व कारणांच्या कारणाचे — खरे ज्ञान मिळवतात.

तावद्दुःखे वर्तते बद्धपाशः संसारे ऽस्मिञ्चक्रनेमिक्रमेण

या संसाराच्या चक्रात, जणू काही चाकाच्या कडेसारखा फिरत, पाशात अडकलेला जीव दुःखातच राहतो.

तदाविद्वान्पुण्यपापे विधूय निरंजनः परममुपैति साम्यम्

जेव्हा अज्ञान मनुष्य पुण्य आणि पाप दोन्ही झटकून टाकतो, तेव्हा तो निर्मळ होतो आणि सर्वोच्च समत्व प्राप्त करतो.

नशिवस्याणवो बंधः कार्यो मायेय एव वा प्राकृतो वाथ बोद्धा वा ह्यहंकारात्मकस्तथा

शिवाचा आत्मा कधीच बांधला जात नाही; हे बंधन माया, प्रकृती किंवा अहंकारामुळेच निर्माण होतं.

नैवास्य मानसो बंधो न चैत्तो नेंद्रियात्मकः न च तन्मात्रबंधो ऽपि भूतबंधो न कश्चन

त्याला मनाचं, चित्ताचं, इंद्रियांचं, सूक्ष्म किंवा स्थूल घटकांचं कोणतंच बंधन नसतं.

न च कालः कला चैव न विद्या नियतिस्तथा न रागो न च विद्वेषः शंभोरमिततेजसः

शिव या अनंत तेजस्वी परमात्म्याला काळ, त्याचे विभाग, विद्या, नियती, आसक्ती किंवा द्वेष यापैकी काहीच बांधू शकत नाही.

न चास्त्यभिनिवेशो ऽस्य कुशला ऽकुशलान्यपि कर्माणि तद्विपाकश्च सुखदुःखे च तत्फले

त्याला कशाचाही आग्रह नसतो; शुभ किंवा अशुभ कर्म, त्यांचे फळ, सुखदुःख — काहीच त्याला बांधत नाही.

आशयैर्नापि संबन्धः संस्कारैः कर्मणामपि भोगैश्च भोगसंस्कारैः कालत्रितयगोचरैः

त्याचा कोणत्याही इच्छांशी, कर्माच्या संस्कारांशी, भोग किंवा भोगांच्या संस्कारांशी, तीन काळांतील कोणत्याही गोष्टीशी संबंध राहत नाही.

न तस्य कारणं कर्ता नादिरंतस्तथांतरम् न कर्म करणं वापि नाकार्यं कार्यमेव च

त्याच्यासाठी कोणताही कारण, करणारा, आरंभ, शेवट, मध्ये काहीच नाही; कर्म, साधन, कार्य किंवा त्याचं फळही त्याच्याशी संबंधित नाही.

नास्य बंधुरबंधुर्वा नियंता प्रेरको ऽपि वा न पतिर्न गुरुस्त्राता नाधिको न समस्तथा

त्याला ना मित्र, ना शत्रू, ना नियंत्रक, ना प्रेरक, ना स्वामी, ना गुरु, ना रक्षक, ना श्रेष्ठ, ना समकक्ष — असं काहीच नसतं.

न जन्ममरणे तस्य न कांक्षितमकांक्षितम् न विधिर्न निषेधश्च न मुक्तिर्न च बन्धनम्

त्याला जन्म किंवा मृत्यू नाही, काहीच अपेक्षित किंवा अनपेक्षित नाही; न नियम, न निषेध, न मुक्ती, न बंधन — काहीच नाही.

नास्ति यद्यदकल्याणं तत्तदस्य कदाचन कल्याणं सकलं चास्ति परमात्मा शिवो यतः

त्याच्यासाठी कधीही अशुभ काहीच घडत नाही; सर्व शुभच त्याच्यात आहे, कारण शिव हा परमात्मा आहे.

स शिवस्सर्वमेवेदमधिष्ठाय स्वशक्तिभिः अप्रच्युतस्स्वतो भावः स्थितः स्थाणुरतः स्मृतः

तो शिव आपल्या शक्तींनी सर्वत्र स्थित आहे, स्वतःच्या स्वरूपात अचल राहतो; म्हणून त्याला 'स्थिर' असं म्हटलं जातं.

शिवेनाधिष्ठितं यस्माज्जगत्स्थावरजंगमम् सर्वरूपः स्मृतश्शर्वस्तथा ज्ञात्वा न मुह्यति

शिवानेच हे स्थावर-जंगम जग आधारले आहे, म्हणून त्याला 'सर्वरूप' म्हणतात; हे जाणणारा कधीही भ्रमित होत नाही.

शर्वो रुद्रो नमस्तस्मै पुरुषः सत्परो महान् हिरण्यबाहुर्भगवान्हिरण्यपतिरीश्वरः

शर्व, रुद्र, परम, महान पुरुष, सुवर्णबाहू, भगवंत, सुवर्णस्वामी, ईश्वर — या सर्वांना नमस्कार.