शिवपुराणम्

क्षरस्सर्वाणि भूतानि कूटस्थो ऽक्षर उच्यते उभे ते परमेशस्य रूपे तस्य वशे यतः

सर्व जीव नाशवंत आहेत आणि जो कधीही बदलत नाही, तोच अविनाशी आहे. ही दोन्ही रूपे परमेश्वराचीच आहेत, कारण सर्व काही त्याच्या अधीन आहे.

तयोः परः शिवः शांतः क्षराक्षरापरस्स्मृतः समष्टिव्यष्ठिरूपं च समष्टिव्यष्टिकारणम्

या दोघांमध्ये शिव हा श्रेष्ठ, शांत आणि नाशवंत-अविनाशी या दोन्हींपेक्षा वरचा आहे. तोच समष्टि आणि व्यष्टि, आणि या दोन्हींचा कारण आहे.

वदंति मुनयः केचिच्छिवं परमकारणम् समष्टिमाहुरव्यक्तं व्यष्टिं व्यक्तं तथैव च

काही ऋषी म्हणतात की शिव हा सर्वांचा मूळ कारण आहे. ते समष्टिला अव्यक्त आणि व्यष्टिला व्यक्त असे म्हणतात.

ते रूपे परमेशस्य तदिच्छायाः प्रवर्तनात् तयोः कारणभावेन शिवं परमकारणम्

ही दोन्ही रूपे परमेश्वराच्या इच्छेने निर्माण झाली आहेत. कारण या दोन्हींच्या कारणामुळे शिव हा सर्वांचा सर्वोच्च कारण आहे.

कारणार्थविदः प्राहुः समष्टिव्यष्टिकारणम् जातिव्यक्तिस्वरूपीति कथ्यते कैश्चिदीश्वरः

कारणाचा अर्थ जाणणारे लोक म्हणतात की तोच समष्टि आणि व्यष्टि या दोन्हींचा कारण आहे. काही जण प्रभूला जाती आणि व्यक्ती यांचे मूळ स्वरूप म्हणतात.

या पिंडेप्यनुवर्तेत सा जातिरिति कथ्यते व्यक्तिर्व्यावृत्तिरूपं तं पिण्डजातेः समाश्रयम्

जे जे समूहात कायम राहते, त्याला 'जाति' म्हणतात. 'व्यक्ती' म्हणजे वेगळेपण असलेले, जे समूह आणि जातीचे आधार आहे.

जातयो व्यक्तयश्चैव तदाज्ञापरिपालिताः यतस्ततो महादेवो जातिव्यक्तिवपुः स्मृतः

जाती आणि व्यक्ती या सर्व त्याच्या आज्ञेने चालतात. म्हणून महादेवाला जाती आणि व्यक्तीचे मूर्तिमंत रूप मानले जाते.

प्रधानपुरुषव्यक्तकालात्मा कथ्यते शिवः प्रधानं प्रकृतिं प्राहुःक्षेत्रज्ञं पुरुषं तथा

प्रकृती, पुरुष, व्यक्त आणि काळ या सर्वांचा मूळ तत्त्व म्हणून शंकराचे वर्णन केले जाते. प्रकृतीला 'स्वभाव' असे म्हणतात आणि पुरुषाला 'क्षेत्रज्ञ' असेही ओळखतात.

त्रयोविंशतितत्त्वानि व्यक्तमाहुर्मनीषिणः कालः कार्यप्रपञ्चस्य परिणामैककारणम्

ज्ञानी लोक सांगतात की व्यक्त रूपात तेवीस तत्त्वे आहेत. या सृष्टीतील सर्व बदलांचा एकमेव कारण म्हणजे काळ.

एषामीशो ऽधिपो धाता प्रवर्तकनिवर्तकः आविर्भावतिरोभावहेतुरेकः स्वराडजः

तोच सर्वांचा स्वामी, अधिपती, सृष्टीकर्ता, सुरू करणारा आणि मागे घेणारा आहे. प्रकट आणि अदृश्य होण्याचे एकमेव कारण, स्वतःच्या इच्छेने असलेला आणि अजन्मा आहे.

तस्मात्प्रधानपुरुषव्यक्तकालस्वरूपवान् हेतुर्नेताधिपस्तेषां धाता चोक्ता महेश्वरः

म्हणूनच, जो प्रकृती, पुरुष, व्यक्त आणि काळ या सर्वांचे स्वरूप धारण करतो, तोच त्यांचा कारण, अधिपती आणि सृष्टीकर्ता — महेश्वर आहे.

विराड्ढिरण्यगर्भात्मा कैश्चिदीशो निगद्यते हिरण्यगर्भो लोकानां हेतुर्विश्वात्मको विराट्

काही लोक प्रभूला विराट आणि हिरण्यगर्भाचा आत्मा असे म्हणतात. हिरण्यगर्भ हा सर्व लोकांचा कारण आहे आणि विराट हा विश्वाचा आत्मा आहे.

अंतर्यामी परश्चेति कथ्यते कविभिश्शिवः प्राज्ञस्तैजसविश्वात्मेत्यपरे संप्रचक्षते

कवींना वाटते की शंकर हा अंतर्यामी आणि परात्पर आहे. काहीजण त्याला प्रज्ञेचा, तेजाचा आणि विश्वाचा आत्मा असेही म्हणतात.

तुरीयमपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः माता मानं च मेयं च मतिं चाहुरथापरे

काहीजण त्याला 'चौथे' अवस्थेतला म्हणतात, तर काहीजण त्याला सौम्य समजतात. इतर काहीजण त्याला आई, माप, मोजलेले आणि बुद्धी असेही म्हणतात.

कर्ता क्रिया च कार्यं च करणं कारणं परे जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यात्मेत्यपरे संप्रचक्षते

काही लोक म्हणतात की तोच कर्ता, कृती, कार्य, साधन आणि कारण आहे. इतर काहीजण त्याला जागृत, स्वप्न आणि सुषुप्ती या अवस्थांचा आत्मा म्हणतात.

तुरीयमपरे प्राहुस्तुर्यातीतमितीतरे तमाहुर्विगुणं केचिद्गुणवन्तं परे विदुः

काहीजण त्याला 'चौथी अवस्था' म्हणतात, तर इतरजण त्याला त्या अवस्थेपलीकडे आहे असे सांगतात. काहीजण त्याला निर्गुण मानतात, तर काहीजण सगुण समजतात.

केचित्संसारिणं प्राहुस्तमसंसारिणं परे स्वतंत्रमपरे प्राहुरस्वतंत्रं परे विदुः

काही लोक म्हणतात की तो संसारात अडकलेला आहे, तर काहीजण म्हणतात की तो संसारात नाही. काहीजण त्याला स्वतंत्र मानतात, तर काहीजण अस्वतंत्र समजतात.

घोरमित्यपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः रागवंतं परे प्राहुर्वीतरागं तथा परे

काहीजण त्याला भयंकर म्हणतात, तर काहीजण सौम्य समजतात. काहीजण त्याला आसक्त मानतात, तर काहीजण त्याला विरक्त म्हणतात.

निष्क्रियं च परे प्राहुः सक्रियं चेतरे जनाः निरिंद्रियं परे प्राहुः सेंद्रियं च तथापरे

काही लोक म्हणतात की तो निष्क्रिय आहे, तर इतरजण त्याला सक्रिय समजतात. काहीजण त्याला इंद्रिये नसलेला म्हणतात, तर काहीजण त्याला इंद्रियांसह म्हणतात.

ध्रुवमित्यपरे प्राहुस्तमध्रुवामितीरते अरूपं केचिदाहुर्वै रूपवंतं परे विदुः

काहीजण त्याला शाश्वत म्हणतात, तर काहीजण अशाश्वत समजतात. काहीजण त्याला निराकार म्हणतात, तर काहीजण साकार समजतात.

अदृश्यमपरे प्राहुर्दृश्यमित्यपरे विदुः वाच्यमित्यपरे प्राहुरवाच्यमिति चापरे शब्दात्मकं परे प्राहुश्शब्दातीतमथापरे

काहीजण त्याला अदृश्य म्हणतात, तर काहीजण दृश्यमान समजतात. काहीजण त्याला बोलता येणारा म्हणतात, तर काहीजण अबोल म्हणतात. काहीजण त्याला शब्दरूप मानतात, तर काहीजण शब्दाच्या पलीकडे समजतात.

केचिच्चिन्तामयं प्राहुश्चिन्तया रहितं परे ज्ञानात्मकं परे प्राहुर्विज्ञानमिति चापरे

काहीजण त्याला विचारांनी बनलेला म्हणतात, तर काहीजण त्याला विचाररहित समजतात. काहीजण त्याला ज्ञानस्वरूप म्हणतात, तर काहीजण चैतन्य असेही म्हणतात.

केचिच्ज्ञेयमिति प्राहुरज्ञेयमिति केचन परमेके तमेवाहुरपरं च तथा परे

काहीजण त्याला जाणता येणारा म्हणतात, तर काहीजण तो अजाणता येणारा आहे असे सांगतात. काहीजण त्यालाच परब्रह्म म्हणतात, तर काहीजण त्याला वेगळा समजतात.

एवं विकल्प्यमानं तु याथात्म्यं परमेष्ठिनः नाध्यवस्यंति मुनयो नानाप्रत्ययकारणात्

अशा प्रकारे वेगवेगळ्या मतांनी त्याचे स्वरूप सांगितले गेले, तरीही ऋषी त्याचे खरे स्वरूप ठरवू शकले नाहीत, कारण प्रत्येकाची मते वेगळी आहेत.

ये पुनस्सर्वभावेन प्रपन्नाः परमेश्वरम् ते हि जानंत्ययत्नेन शिवं परमकारणम्

पण जे सर्वस्वाने परमेश्वराला शरण गेले आहेत, ते सहजपणे शिवाचे — त्या सर्व कारणांच्या कारणाचे — खरे ज्ञान मिळवतात.

तावद्दुःखे वर्तते बद्धपाशः संसारे ऽस्मिञ्चक्रनेमिक्रमेण

या संसाराच्या चक्रात, जणू काही चाकाच्या कडेसारखा फिरत, पाशात अडकलेला जीव दुःखातच राहतो.

तदाविद्वान्पुण्यपापे विधूय निरंजनः परममुपैति साम्यम्

जेव्हा अज्ञान मनुष्य पुण्य आणि पाप दोन्ही झटकून टाकतो, तेव्हा तो निर्मळ होतो आणि सर्वोच्च समत्व प्राप्त करतो.

नशिवस्याणवो बंधः कार्यो मायेय एव वा प्राकृतो वाथ बोद्धा वा ह्यहंकारात्मकस्तथा

शिवाचा आत्मा कधीच बांधला जात नाही; हे बंधन माया, प्रकृती किंवा अहंकारामुळेच निर्माण होतं.

नैवास्य मानसो बंधो न चैत्तो नेंद्रियात्मकः न च तन्मात्रबंधो ऽपि भूतबंधो न कश्चन

त्याला मनाचं, चित्ताचं, इंद्रियांचं, सूक्ष्म किंवा स्थूल घटकांचं कोणतंच बंधन नसतं.