शिवपुराणम्

विग्रहं देवदेवस्य विश्वमेतच्चराचरम् तदेवं न विजानंति पशवः पाशगौरवात्

हे सर्व चराचर विश्व देवांचा देव शंकर यांचेच रूप आहे. पण जे लोक बंधनांच्या ओझ्याखाली आहेत, त्यांना हे समजत नाही.

तमेकमेव बहुधा वदंति यदुनंदन अजानन्तः परं भावमविकल्पं महर्षयः

हे यदुकुळातील, मोठे ऋषी त्या एकाच परमात्म्याला अनेक रूपांनी सांगतात, कारण त्यांना त्या अविभाज्य, सर्वोच्च स्वरूपाचे खरे ज्ञान नसते.

अपरं ब्रह्मरूपं च परं ब्रह्मात्मकं तथा केचिदाहुर्महादेवमनादिनिधनं परम्

काही लोक म्हणतात की, परमेश्वर हे ब्रह्माचे नीच रूप आणि तसेच ब्रह्मस्वरूप उच्च रूप आहे. तोच महादेव, अनादि आणि अनंत, सर्वात श्रेष्ठ आहे.

भूतेंद्रियांतःकरणप्रधानविषयात्मकम् अपरं ब्रह्म निर्दिष्टं परं ब्रह्म चिदात्मकम्

पंचमहाभूत, इंद्रिये, मन, प्रकृती आणि विषय यांचा जो संयोग आहे, त्याला नीच ब्रह्म म्हणतात. तर, जे शुद्ध चैतन्य आहे, तेच उच्च ब्रह्म आहे.

बृहत्त्वाद्बृहणत्वाद्वा ब्रह्म चेत्यभिधीयते उभे ते ब्रह्मणो रूपे ब्रह्मणो ऽधिपतेः प्रभोः विद्या ऽविद्यास्वरूपीति कैश्चिदीशो निगद्यते

त्याच्या महानतेमुळे किंवा सर्वांना वाढवतो म्हणून त्याला ब्रह्म असे म्हणतात. ही दोन्ही रूपे ब्रह्माचीच आहेत. काही जण त्याला विद्या आणि अविद्या या दोन्ही स्वरूपांचा स्वामी म्हणतात.

विद्यां तु चेतनां प्राहुस्तथाविद्यामचेतनाम् विद्या ऽविद्यात्मकं चैव विश्वं विश्वगुरोर्विभोः

विद्येला चैतन्य असे म्हणतात आणि अविद्येला जडपणा. हा संपूर्ण विश्व, जो विश्वगुरू आहे, तो विद्या आणि अविद्या या दोन्हींचा समावेश असलेला आहे.

रूपमेव न संदेहो विश्वं तस्य वशे यतः भ्रांतिर्विद्या परा चेति शार्वं रूपं परं विदुः

विश्व हेच त्याचे रूप आहे, यात शंका नाही, कारण सर्व काही त्याच्या अधीन आहे. भ्रमाला विद्या म्हणतात आणि शिवाचे सर्वोच्च रूप हेच खरे श्रेष्ठ मानले जाते.

अयथाबुद्धिरर्थेषु बहुधा भ्रांतिरुच्यते यथार्थाकारसंवित्तिर्विद्येति परिकीर्त्यते

वस्तूंविषयी चुकीची समजूत अनेक प्रकारे असते, तिला भ्रम म्हणतात. आणि वस्तूचे खरे स्वरूप समजणे, ह्याला विद्या म्हणतात.

विकल्परहितं तत्त्वं परमित्यभिधीयते वैपरीत्यादसच्छब्दः कथ्यते वेदवादिभिः

ज्यात कोणताही भेद नाही, तेच खरे तत्त्व आहे आणि त्याला परम म्हणतात. उलट, जे खरे नाही, त्याला वेदज्ञ लोक 'असत्' असे म्हणतात.

तयोः पतित्वात्तु शिवः सदसत्पतिरुच्यते क्षराक्षरात्मकं प्राहुः क्षराक्षरपरं परे

शिव हा दोन्हींचा स्वामी असल्यामुळे त्याला सत् आणि असत् या दोन्हींचा अधिपती म्हणतात. ज्ञानी लोक म्हणतात की तो नाशवंत आणि अविनाशी, तसेच त्या दोन्हींपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

क्षरस्सर्वाणि भूतानि कूटस्थो ऽक्षर उच्यते उभे ते परमेशस्य रूपे तस्य वशे यतः

सर्व जीव नाशवंत आहेत आणि जो कधीही बदलत नाही, तोच अविनाशी आहे. ही दोन्ही रूपे परमेश्वराचीच आहेत, कारण सर्व काही त्याच्या अधीन आहे.

तयोः परः शिवः शांतः क्षराक्षरापरस्स्मृतः समष्टिव्यष्ठिरूपं च समष्टिव्यष्टिकारणम्

या दोघांमध्ये शिव हा श्रेष्ठ, शांत आणि नाशवंत-अविनाशी या दोन्हींपेक्षा वरचा आहे. तोच समष्टि आणि व्यष्टि, आणि या दोन्हींचा कारण आहे.

वदंति मुनयः केचिच्छिवं परमकारणम् समष्टिमाहुरव्यक्तं व्यष्टिं व्यक्तं तथैव च

काही ऋषी म्हणतात की शिव हा सर्वांचा मूळ कारण आहे. ते समष्टिला अव्यक्त आणि व्यष्टिला व्यक्त असे म्हणतात.

ते रूपे परमेशस्य तदिच्छायाः प्रवर्तनात् तयोः कारणभावेन शिवं परमकारणम्

ही दोन्ही रूपे परमेश्वराच्या इच्छेने निर्माण झाली आहेत. कारण या दोन्हींच्या कारणामुळे शिव हा सर्वांचा सर्वोच्च कारण आहे.

कारणार्थविदः प्राहुः समष्टिव्यष्टिकारणम् जातिव्यक्तिस्वरूपीति कथ्यते कैश्चिदीश्वरः

कारणाचा अर्थ जाणणारे लोक म्हणतात की तोच समष्टि आणि व्यष्टि या दोन्हींचा कारण आहे. काही जण प्रभूला जाती आणि व्यक्ती यांचे मूळ स्वरूप म्हणतात.

या पिंडेप्यनुवर्तेत सा जातिरिति कथ्यते व्यक्तिर्व्यावृत्तिरूपं तं पिण्डजातेः समाश्रयम्

जे जे समूहात कायम राहते, त्याला 'जाति' म्हणतात. 'व्यक्ती' म्हणजे वेगळेपण असलेले, जे समूह आणि जातीचे आधार आहे.

जातयो व्यक्तयश्चैव तदाज्ञापरिपालिताः यतस्ततो महादेवो जातिव्यक्तिवपुः स्मृतः

जाती आणि व्यक्ती या सर्व त्याच्या आज्ञेने चालतात. म्हणून महादेवाला जाती आणि व्यक्तीचे मूर्तिमंत रूप मानले जाते.

प्रधानपुरुषव्यक्तकालात्मा कथ्यते शिवः प्रधानं प्रकृतिं प्राहुःक्षेत्रज्ञं पुरुषं तथा

प्रकृती, पुरुष, व्यक्त आणि काळ या सर्वांचा मूळ तत्त्व म्हणून शंकराचे वर्णन केले जाते. प्रकृतीला 'स्वभाव' असे म्हणतात आणि पुरुषाला 'क्षेत्रज्ञ' असेही ओळखतात.

त्रयोविंशतितत्त्वानि व्यक्तमाहुर्मनीषिणः कालः कार्यप्रपञ्चस्य परिणामैककारणम्

ज्ञानी लोक सांगतात की व्यक्त रूपात तेवीस तत्त्वे आहेत. या सृष्टीतील सर्व बदलांचा एकमेव कारण म्हणजे काळ.

एषामीशो ऽधिपो धाता प्रवर्तकनिवर्तकः आविर्भावतिरोभावहेतुरेकः स्वराडजः

तोच सर्वांचा स्वामी, अधिपती, सृष्टीकर्ता, सुरू करणारा आणि मागे घेणारा आहे. प्रकट आणि अदृश्य होण्याचे एकमेव कारण, स्वतःच्या इच्छेने असलेला आणि अजन्मा आहे.

तस्मात्प्रधानपुरुषव्यक्तकालस्वरूपवान् हेतुर्नेताधिपस्तेषां धाता चोक्ता महेश्वरः

म्हणूनच, जो प्रकृती, पुरुष, व्यक्त आणि काळ या सर्वांचे स्वरूप धारण करतो, तोच त्यांचा कारण, अधिपती आणि सृष्टीकर्ता — महेश्वर आहे.

विराड्ढिरण्यगर्भात्मा कैश्चिदीशो निगद्यते हिरण्यगर्भो लोकानां हेतुर्विश्वात्मको विराट्

काही लोक प्रभूला विराट आणि हिरण्यगर्भाचा आत्मा असे म्हणतात. हिरण्यगर्भ हा सर्व लोकांचा कारण आहे आणि विराट हा विश्वाचा आत्मा आहे.

अंतर्यामी परश्चेति कथ्यते कविभिश्शिवः प्राज्ञस्तैजसविश्वात्मेत्यपरे संप्रचक्षते

कवींना वाटते की शंकर हा अंतर्यामी आणि परात्पर आहे. काहीजण त्याला प्रज्ञेचा, तेजाचा आणि विश्वाचा आत्मा असेही म्हणतात.

तुरीयमपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः माता मानं च मेयं च मतिं चाहुरथापरे

काहीजण त्याला 'चौथे' अवस्थेतला म्हणतात, तर काहीजण त्याला सौम्य समजतात. इतर काहीजण त्याला आई, माप, मोजलेले आणि बुद्धी असेही म्हणतात.

कर्ता क्रिया च कार्यं च करणं कारणं परे जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यात्मेत्यपरे संप्रचक्षते

काही लोक म्हणतात की तोच कर्ता, कृती, कार्य, साधन आणि कारण आहे. इतर काहीजण त्याला जागृत, स्वप्न आणि सुषुप्ती या अवस्थांचा आत्मा म्हणतात.

तुरीयमपरे प्राहुस्तुर्यातीतमितीतरे तमाहुर्विगुणं केचिद्गुणवन्तं परे विदुः

काहीजण त्याला 'चौथी अवस्था' म्हणतात, तर इतरजण त्याला त्या अवस्थेपलीकडे आहे असे सांगतात. काहीजण त्याला निर्गुण मानतात, तर काहीजण सगुण समजतात.

केचित्संसारिणं प्राहुस्तमसंसारिणं परे स्वतंत्रमपरे प्राहुरस्वतंत्रं परे विदुः

काही लोक म्हणतात की तो संसारात अडकलेला आहे, तर काहीजण म्हणतात की तो संसारात नाही. काहीजण त्याला स्वतंत्र मानतात, तर काहीजण अस्वतंत्र समजतात.

घोरमित्यपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः रागवंतं परे प्राहुर्वीतरागं तथा परे

काहीजण त्याला भयंकर म्हणतात, तर काहीजण सौम्य समजतात. काहीजण त्याला आसक्त मानतात, तर काहीजण त्याला विरक्त म्हणतात.

निष्क्रियं च परे प्राहुः सक्रियं चेतरे जनाः निरिंद्रियं परे प्राहुः सेंद्रियं च तथापरे

काही लोक म्हणतात की तो निष्क्रिय आहे, तर इतरजण त्याला सक्रिय समजतात. काहीजण त्याला इंद्रिये नसलेला म्हणतात, तर काहीजण त्याला इंद्रियांसह म्हणतात.