शिवपुराणम्

संसाराशीविषालीढमृतसंजीवनौषधम् विभूतिं शिवयोर्विद्वान्न बिभेति कुतश्चन

ज्याला शंकराची ही विभूती खरी माहित आहे, ती जणू संसाररूपी सर्पदंशावर अमृतासारखी औषध आहे, त्याला कुठल्याही गोष्टीची भीती राहत नाही.

यः परामपरां चैव विभूतिं वेत्ति तत्त्वतः सो ऽपरो भूतिमुल्लंघ्य परां भूतिं समश्नुते

जो खऱ्या अर्थाने श्रेष्ठ आणि अश्रेष्ठ अशी दोन्ही विभूती ओळखतो, तो नीच विभूती ओलांडून श्रेष्ठ विभूती प्राप्त करतो.

एतत्ते कथितं कृष्ण याथात्म्यं परमात्मनोः रहस्यमपि योग्यो ऽसि भर्गभक्तो भवानिति

कृष्णा, मी तुला परमात्म्याचं खरं स्वरूप आणि त्याचं गुपित सांगितलं, कारण तू त्यासाठी योग्य आहेस आणि तेजस्वी परमेश्वराचा भक्त आहेस.

नाशिष्येभ्यो ऽप्यशैवेभ्यो नाभक्तेभ्यः कदाचन व्याहरेदीशयोर्भूतिमिति वेदानुशासनम्

वेदांचा आदेश असा आहे की, ही परमेश्वरांची विभूती अशिक्षित, अशैव किंवा अभक्त व्यक्तींना कधीही सांगू नये.

तस्मात्त्वमतिकल्याणपरेभ्यः कथयेन्न हि त्वादृशेभ्यो ऽनुरूपेभ्यः कथयैतन्न चान्यथा

म्हणून, हे फक्त अतिशय पुण्यवान लोकांना सांगावं, इतरांना नाही; पण तुझ्यासारख्या योग्य व्यक्तींना सांगायला हरकत नाही, दुसऱ्यांना नाही.

विभूतिमेतां शिवयोर्योग्येभ्यो यः प्रदापयेत् संसारसागरान्मुक्तः शिवसायुज्यमाप्नुयात्

जो कोणी ही शंकराची विभूती योग्य लोकांना सांगतो, तो संसारसागरातून मुक्त होतो आणि शंकराशी एकरूप होतो.

कीर्तनादस्य नश्यंति महान्त्यः पापकोटयः त्रिश्चतुर्धासमभ्यस्तैर्विनश्यंति ततो ऽधिकाः

याचं कीर्तन केल्याने मोठमोठ्या पापांचे कोटी नष्ट होतात; तीन-चारपट जास्त केल्यास त्याहून अधिक पापे नाहीशी होतात.

नश्यंत्यनिष्टरिपवो वर्धन्ते सुहृदस्तथा विद्या च वर्धते शैवी मतिस्सत्ये प्रवर्तते

दुष्ट आणि शत्रू नष्ट होतात, मित्र वाढतात, शैव विद्या वाढते आणि मन सत्यात स्थिर होतं.

भक्तिः पराः शिवे साम्बे सानुगे सपरिच्छिदे यद्यदिष्टतमं चान्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम्

शिव, अंबिका, त्यांचे अनुयायी आणि सेवक यांच्याशी श्रेष्ठ भक्ती होते; आणि जे काही सर्वात प्रिय आहे, तेही नक्कीच मिळतं.

अन्तःशुचिः शिवे भक्तो विस्रब्धः कीर्तयेद्यदि प्रबलैः कर्मभिः पूर्वैः फलं चेत्प्रतिबध्यते पुनः पुनः समभ्यस्येत्तस्य नास्तीह दुर्ल्लभम्

जो माणूस अंतःकरणाने शुद्ध आहे, शिवाचा भक्त आहे आणि आत्मविश्वासाने त्याची कीर्ती गातो, पण पूर्वीच्या प्रबळ कर्मांमुळे फळ मिळण्यात अडथळा येत असेल, तर त्याने पुन्हा पुन्हा प्रयत्न करावा. अशा व्यक्तीसाठी या जगात काहीही दुर्लभ नाही.

विग्रहं देवदेवस्य विश्वमेतच्चराचरम् तदेवं न विजानंति पशवः पाशगौरवात्

हे सर्व चराचर विश्व देवांचा देव शंकर यांचेच रूप आहे. पण जे लोक बंधनांच्या ओझ्याखाली आहेत, त्यांना हे समजत नाही.

तमेकमेव बहुधा वदंति यदुनंदन अजानन्तः परं भावमविकल्पं महर्षयः

हे यदुकुळातील, मोठे ऋषी त्या एकाच परमात्म्याला अनेक रूपांनी सांगतात, कारण त्यांना त्या अविभाज्य, सर्वोच्च स्वरूपाचे खरे ज्ञान नसते.

अपरं ब्रह्मरूपं च परं ब्रह्मात्मकं तथा केचिदाहुर्महादेवमनादिनिधनं परम्

काही लोक म्हणतात की, परमेश्वर हे ब्रह्माचे नीच रूप आणि तसेच ब्रह्मस्वरूप उच्च रूप आहे. तोच महादेव, अनादि आणि अनंत, सर्वात श्रेष्ठ आहे.

भूतेंद्रियांतःकरणप्रधानविषयात्मकम् अपरं ब्रह्म निर्दिष्टं परं ब्रह्म चिदात्मकम्

पंचमहाभूत, इंद्रिये, मन, प्रकृती आणि विषय यांचा जो संयोग आहे, त्याला नीच ब्रह्म म्हणतात. तर, जे शुद्ध चैतन्य आहे, तेच उच्च ब्रह्म आहे.

बृहत्त्वाद्बृहणत्वाद्वा ब्रह्म चेत्यभिधीयते उभे ते ब्रह्मणो रूपे ब्रह्मणो ऽधिपतेः प्रभोः विद्या ऽविद्यास्वरूपीति कैश्चिदीशो निगद्यते

त्याच्या महानतेमुळे किंवा सर्वांना वाढवतो म्हणून त्याला ब्रह्म असे म्हणतात. ही दोन्ही रूपे ब्रह्माचीच आहेत. काही जण त्याला विद्या आणि अविद्या या दोन्ही स्वरूपांचा स्वामी म्हणतात.

विद्यां तु चेतनां प्राहुस्तथाविद्यामचेतनाम् विद्या ऽविद्यात्मकं चैव विश्वं विश्वगुरोर्विभोः

विद्येला चैतन्य असे म्हणतात आणि अविद्येला जडपणा. हा संपूर्ण विश्व, जो विश्वगुरू आहे, तो विद्या आणि अविद्या या दोन्हींचा समावेश असलेला आहे.

रूपमेव न संदेहो विश्वं तस्य वशे यतः भ्रांतिर्विद्या परा चेति शार्वं रूपं परं विदुः

विश्व हेच त्याचे रूप आहे, यात शंका नाही, कारण सर्व काही त्याच्या अधीन आहे. भ्रमाला विद्या म्हणतात आणि शिवाचे सर्वोच्च रूप हेच खरे श्रेष्ठ मानले जाते.

अयथाबुद्धिरर्थेषु बहुधा भ्रांतिरुच्यते यथार्थाकारसंवित्तिर्विद्येति परिकीर्त्यते

वस्तूंविषयी चुकीची समजूत अनेक प्रकारे असते, तिला भ्रम म्हणतात. आणि वस्तूचे खरे स्वरूप समजणे, ह्याला विद्या म्हणतात.

विकल्परहितं तत्त्वं परमित्यभिधीयते वैपरीत्यादसच्छब्दः कथ्यते वेदवादिभिः

ज्यात कोणताही भेद नाही, तेच खरे तत्त्व आहे आणि त्याला परम म्हणतात. उलट, जे खरे नाही, त्याला वेदज्ञ लोक 'असत्' असे म्हणतात.

तयोः पतित्वात्तु शिवः सदसत्पतिरुच्यते क्षराक्षरात्मकं प्राहुः क्षराक्षरपरं परे

शिव हा दोन्हींचा स्वामी असल्यामुळे त्याला सत् आणि असत् या दोन्हींचा अधिपती म्हणतात. ज्ञानी लोक म्हणतात की तो नाशवंत आणि अविनाशी, तसेच त्या दोन्हींपेक्षा श्रेष्ठ आहे.

क्षरस्सर्वाणि भूतानि कूटस्थो ऽक्षर उच्यते उभे ते परमेशस्य रूपे तस्य वशे यतः

सर्व जीव नाशवंत आहेत आणि जो कधीही बदलत नाही, तोच अविनाशी आहे. ही दोन्ही रूपे परमेश्वराचीच आहेत, कारण सर्व काही त्याच्या अधीन आहे.

तयोः परः शिवः शांतः क्षराक्षरापरस्स्मृतः समष्टिव्यष्ठिरूपं च समष्टिव्यष्टिकारणम्

या दोघांमध्ये शिव हा श्रेष्ठ, शांत आणि नाशवंत-अविनाशी या दोन्हींपेक्षा वरचा आहे. तोच समष्टि आणि व्यष्टि, आणि या दोन्हींचा कारण आहे.

वदंति मुनयः केचिच्छिवं परमकारणम् समष्टिमाहुरव्यक्तं व्यष्टिं व्यक्तं तथैव च

काही ऋषी म्हणतात की शिव हा सर्वांचा मूळ कारण आहे. ते समष्टिला अव्यक्त आणि व्यष्टिला व्यक्त असे म्हणतात.

ते रूपे परमेशस्य तदिच्छायाः प्रवर्तनात् तयोः कारणभावेन शिवं परमकारणम्

ही दोन्ही रूपे परमेश्वराच्या इच्छेने निर्माण झाली आहेत. कारण या दोन्हींच्या कारणामुळे शिव हा सर्वांचा सर्वोच्च कारण आहे.

कारणार्थविदः प्राहुः समष्टिव्यष्टिकारणम् जातिव्यक्तिस्वरूपीति कथ्यते कैश्चिदीश्वरः

कारणाचा अर्थ जाणणारे लोक म्हणतात की तोच समष्टि आणि व्यष्टि या दोन्हींचा कारण आहे. काही जण प्रभूला जाती आणि व्यक्ती यांचे मूळ स्वरूप म्हणतात.

या पिंडेप्यनुवर्तेत सा जातिरिति कथ्यते व्यक्तिर्व्यावृत्तिरूपं तं पिण्डजातेः समाश्रयम्

जे जे समूहात कायम राहते, त्याला 'जाति' म्हणतात. 'व्यक्ती' म्हणजे वेगळेपण असलेले, जे समूह आणि जातीचे आधार आहे.

जातयो व्यक्तयश्चैव तदाज्ञापरिपालिताः यतस्ततो महादेवो जातिव्यक्तिवपुः स्मृतः

जाती आणि व्यक्ती या सर्व त्याच्या आज्ञेने चालतात. म्हणून महादेवाला जाती आणि व्यक्तीचे मूर्तिमंत रूप मानले जाते.

प्रधानपुरुषव्यक्तकालात्मा कथ्यते शिवः प्रधानं प्रकृतिं प्राहुःक्षेत्रज्ञं पुरुषं तथा

प्रकृती, पुरुष, व्यक्त आणि काळ या सर्वांचा मूळ तत्त्व म्हणून शंकराचे वर्णन केले जाते. प्रकृतीला 'स्वभाव' असे म्हणतात आणि पुरुषाला 'क्षेत्रज्ञ' असेही ओळखतात.

त्रयोविंशतितत्त्वानि व्यक्तमाहुर्मनीषिणः कालः कार्यप्रपञ्चस्य परिणामैककारणम्

ज्ञानी लोक सांगतात की व्यक्त रूपात तेवीस तत्त्वे आहेत. या सृष्टीतील सर्व बदलांचा एकमेव कारण म्हणजे काळ.