शिवपुराणम्

लिंगमोंकारमंत्रेण बेरं पञ्चाक्षरेण तु स्वयमेव हि द्रव्यैः प्रतिष्ठाप्यं परैरपि

लिंगाची स्थापना ॐ मंत्राने, तर मूर्तीची स्थापना पंचाक्षरी मंत्राने करावी. दोन्हींची स्थापना योग्य वस्तूंनी, स्वतः किंवा इतरांनीही करू शकतात.

पूजयेदुपचारैश्च मत्पदं सुलभं भवेत् इति शास्य तथा शिष्यौ तत्रैवां ऽतर्हितः शिवः

योग्य उपचारांनी पूजा केल्याने माझे पद सहज मिळते. अशा प्रकारे दोन्ही शिष्यांना उपदेश करून, तेथेच शिवांनी अदृश्य झाले.

कथं लिंगं प्रतिष्ठाप्यं कथं वातस्य लक्षणम् कथं वा तत्समभ्यर्च्यं देशे काले च केन हि

लिंग कसे स्थापावे? त्या स्थळाची लक्षणे काय आहेत? पूजा कशी करावी, कुठे, केव्हा आणि कोणी करावी?

युष्मदर्थं प्रवक्ष्यामि बुद्ध्यतामवधानतः अनुकूले शुभे काले पुण्ये तीर्थे तटे तथा

तुमच्यासाठी मी सांगतो, लक्षपूर्वक ऐका. शुभ आणि अनुकूल वेळी, पवित्र स्थळी किंवा नदीच्या काठी स्थापना करावी.

यथेष्टं लिंगमारोप्यं यत्र स्यान्नित्यमर्चनम् पार्थिवेन तथाप्येनं तैजसेन यथारुचि

इच्छेनुसार ज्या ठिकाणी नियमित पूजा करता येईल, तिथे लिंग स्थापनावे. ते मातीचे, दगडाचे किंवा धातूचे असू शकते.

कल्पलक्षणसंयुक्तं लिंगं पूजाफलं लभेत् सर्वलक्षणसंयुक्तं सद्यः पूजाफलप्रदम्

कल्पवृक्षासारखी लक्षणे असलेल्या लिंगाची पूजा केल्यास इच्छित फळ मिळते. सर्व शुभ लक्षणे असलेले लिंग त्वरित पूजा फळ देते.

चरे विशिष्यते सूक्ष्मं स्थावरे स्थूलमेव हि सलक्षणं सपीठं च स्थापयेच्छिवनिर्मितम्

ज्या लिंगाची ने-आण करता येते त्यासाठी सूक्ष्म रूप श्रेष्ठ मानले जाते, तर स्थिर लिंगासाठी स्थूल रूप योग्य आहे. त्याला योग्य लक्षणे आणि पायठा असावा, आणि शिवाच्या नियमानुसार बनवावे.

मंडलं चतुरस्रं वा त्रिकोणमथवा तथा खट्वांगवन्मध्यसूक्ष्मं लिंगपीठं महाफलं

लिंगाचा पायठा चौकोनी, त्रिकोणी किंवा गदेसारखा असू शकतो, त्याचा मध्यभाग सूक्ष्म असावा. असे लिंगपिठ मोठे फळ देते.

प्रथमं मृच्छिलादिभ्यो लिगं लोहादिभिः कृतम् येन लिंगं तेन पीठं स्थावरे हि विशिष्यते

सर्वप्रथम लिंग माती, दगड किंवा अशा पदार्थांपासून, किंवा धातूपासून तयार करावे. लिंग ज्या पदार्थाचे असेल, त्याच पदार्थाचा पायठा करावा; हे स्थिर स्थापनेसाठी विशेष योग्य आहे.

लिंगं पीठं चरे त्वेकं लिंगं बाणकृतं विना लिंगप्रमाणं कर्त्ःणां द्वादशांगुलमुत्तमम्

एकच शिवलिंग आणि त्याचा पिंड बसवावा, पण बाणाने केलेलं लिंग सोडून. हे लिंग बारा अंगुळ लांबीचं असावं, तेच उत्तम मानलं जातं.

न्यूनं चेत्फलमल्पं स्यादधिकं नैव दूष्यते कर्तुरेकांगुलन्यूनं चरेपि च तथैव हि

जर लिंगाचं माप कमी असेल तर फळही कमी मिळतं; जास्त झालं तरी काही दोष नाही. एक अंगुळ कमी झालं तरी तेच लागू होतं.

आदौ विमानं शिल्पेन कार्यं देवगणैर्युतम् तत्र गर्भगृहे रम्ये दृढे दर्पणसंनिभो भूषिते

सर्वात आधी, कुशलतेने आणि देवतांच्या समूहासह एक सुंदर आणि मजबूत मंदिर बांधावं. त्यातल्या रम्य आणि सजवलेल्या गर्भगृहात,

नवरत्नैश्च दिग्द्वारे च प्रधानकैः नीलं रक्तं च वै दूर्यं श्यामं मारकतं तथा

चारही दिशांच्या मुख्य दरवाजांवर नऊ मौल्यवान रत्ने असावीत: निळं नीलम, लाल माणिक, प्रवाळ, स्फटिक आणि हिरा.

मुक्ताप्रवालगोमेदवज्राणि नवरत्नकम् मध्ये लिंगं महद्द्रव्यं निक्षिपेत्सहवैदिके

मुक्ता, प्रवाळ, गोमेद, वज्र—ही नऊ रत्ने; त्याच्या मध्यभागी मोठं द्रव्य ठेवावं, वेदविधींसह.

संपूज्य लिंगं सद्याद्यैः पञ्चस्थाने यथाक्रमम् अग्नौ च हुत्वा बहुधा हविषास कलं च माम्

लिंगाची योग्य प्रकारे, पाच ठिकाणी, सन्मानपूर्वक पूजा करावी. अग्नीत अनेक प्रकारे हविर्दान करून, त्यातला एक भाग मला अर्पण करावा.

अभ्यर्च्य गुरुमाचार्यमर्थैः कामैश्च बांधवम् दद्यादैश्वर्यमर्थिभ्यो जडमप्यजडं तथा

गुरु आणि आचार्य यांना धन व इच्छित वस्तू देऊन सन्मान करावा, नातेवाईकांनाही द्यावं. मागणाऱ्यांना, सुज्ञ असो वा अज्ञ, सर्वांना संपत्ती द्यावी.

स्थावरं जंगमं जीवं सर्वं संतोष्य यत्नतः सुवर्णपूरिते श्वभ्रे नवरत्नैश्च पूरिते

स्थावर, जंगम आणि सर्व जीवांना मनापासून संतुष्ट करून, सोन्याने आणि नऊ रत्नांनी खड्डा भरावा.

सद्यादि ब्रह्म चोच्चार्य ध्यात्वा देवं परं शुभम् उदीर्य च महामंत्रमोंकारं नादघोषितम्

सद्यादी ब्रह्म उच्चारून, परम मंगल देवतेचे ध्यान करावं आणि नादयुक्त ओंकार महामंत्र मोठ्यानं म्हणावा.

लिंगं तत्र प्रतिष्ठाप्य लिगं पीठेन योजयेत् लिंगं सपीठं निक्षिप्य नित्यलेपेन बंधयेत्

तेथे लिंगाची स्थापना करून, लिंग पिंडाशी जोडावं. लिंग आणि पिंड एकत्र ठेवून, कायमच्या चिकट पदार्थाने घट्ट बांधावं.

एवं बेरं च संस्थाप्यं तत्रैव परमं शुभम् पञ्चाक्षरेण बेरं तु उत्सवार्थं वहिस्तथा

अशा प्रकारे, त्या ठिकाणी परम मंगल मूर्तीचीही स्थापना करावी. ही मूर्ती उत्सवासाठी बाहेर नेण्यासाठी असते, आणि पंचाक्षरी मंत्राने पूजावी.

बेरं गुरुभ्यो गृह्णीयात्साधुभिः पूजितं तु वा एवं लिंगे च बेरे च पूजा शिवपदप्रदा

मूर्ती गुरुंकडून घ्यावी किंवा साधूंनी पूजलेली असावी. अशा प्रकारे लिंग आणि मूर्तीची पूजा केल्याने शिवपद मिळतं.

पुनश्च द्विविधं प्रोक्तं स्थावरं जंगमं तथा स्थावरं लिंगमित्याहुस्तरुगुल्मादिकं तथा

पुन्हा, दोन प्रकार सांगितले आहेत: स्थावर आणि जंगम. झाडं, झुडपं वगैरे स्थावर लिंग मानली जातात.

जंगमं लिंगमित्याहुः कृमिकीटादिकं तथा स्थावरस्य च शुश्रूषा जंगमस्य च तर्पणम्

किडे, मुंग्या वगैरे जंगम लिंग मानली जातात. स्थावराची सेवा करावी आणि जंगमाला तर्पण द्यावं.

तत्तत्सुखानुरागेण शिवपूजां विदुर्बुधाः पीठमंबामयं सर्वं शिवलिंगं च चिन्मयम्

ज्ञानी लोक प्रत्येक सुखाच्या प्रेमाने शिवपूजा करतात असं मानतात; पिंड हे पूर्णपणे मायेचं असतं आणि शिवलिंग हे चैतन्यमय असतं.

यथा देवीमुमामंके धृत्वा तिष्ठति शंकरः तथा लिंगमिदं पीठं धृत्वा तिष्ठति संततम्

जसं शंकर देवी उमेला मांडीवर घेऊन बसतो, तसंच हे लिंग पिंडाला धरून कायम उभं असतं.

एवं स्थाप्य महालिंगं पूजयेदुपचारकैः नित्यपूजा यथा शक्तिध्वजादिकरणं तथा

अशा प्रकारे महालिंगाची स्थापना करून, त्याची योग्य उपचारांनी पूजा करावी. रोजची पूजा आपल्याला जमतं तशी, ध्वजारोहण वगैरे विधीप्रमाणे करावी.

इति संस्थापयेल्लिंगं साक्षाच्छिवपदप्रदम् अथवा चरलिंगं तु षोडशैरुपचारकैः

अशा रीतीने, शिवपद देणारं लिंग स्थापित करावं. किंवा जर ते जंगम लिंग असेल, तर सोळा उपचारांनी पूजा करावी.

पूजयेच्च यथान्यायं क्रमाच्छिवपदप्रदम् आवाहनं चासनं च अर्घ्यं पाद्यं तथैव च

योग्य पद्धतीने, शिवपद देणाऱ्या त्या मूर्तीची, प्रथम आवाहन, आसन, अर्घ्य आणि पाद्य अशा क्रमाने पूजा करावी.

तदंगाचमनं चैव स्नानमभ्यंगपूर्वकम् वस्त्रं गंधं तथा पुष्पं धूपं दीपं निवेदनम्

नंतर, अंगप्रक्षाळन करून, आचमन, स्नान, वस्त्र, सुगंध, फुले, धूप, दीप आणि नैवेद्य अर्पण करावे.