शिवपुराणम्

यथा दीपस्य दीप्तस्य शिखा दीपयते गृहम् तथा तेजस्तयोरेतद्व्याप्य दीपयते जगत्

जसा दिव्याच्या ज्वाळेने घर उजळते, तसाच या दोघांचा तेज सर्वत्र पसरून जग उजळवतो.

तृणादिशिवमूर्त्यंतं विश्वख्यातिशयक्रमः सन्निकर्षक्रमवशात्तयोरिति परा श्रुतिः

काडीपासून शंकराच्या मूर्तीपर्यंत या सगळ्या जगाचा अद्भुत क्रम, दोघांच्या जवळिकीच्या क्रमाने घडतो, असं श्रेष्ठ वेदज्ञान सांगतं.

सर्वाकारात्मकावेतौ सर्वश्रेयोविधायिनौ पूजनीयौ नमस्कार्यौ चिंतनीयौ च सर्वदा

ही दोन्ही रूपं सर्व प्रकारची असून, सर्व कल्याण देणारी आहेत. त्या नेहमी पूज्य, वंदनीय आणि मनात आठवाव्यात.

यथाप्रज्ञमिदं कृष्ण याथात्म्यं परमेशयोः कथितं हि मया ते ऽद्य न तु तावदियत्तया

कृष्णा, माझ्या समजुतीनुसार मी आज तुला परमेश्वरांची खरी प्रकृती सांगितली, पण ती पूर्णपणे अजून सांगितलेली नाही.

तत्कथं शक्यते वक्तुं याथात्म्यं परमेशयोः महतामपि सर्वेषां मनसो ऽपि बहिर्गतम्

परमेश्वरांची खरी प्रकृती कशी सांगता येईल? ती तर मोठ्या मोठ्यांच्या मनालाही गाठता येत नाही.

अंतर्गतमनन्यानामीश्वरार्पितचेतसाम् अन्येषां बुद्ध्यनारूढमारूढं च यथैव तत्

ज्यांचं मन पूर्णपणे ईश्वराला समर्पित आहे, त्यांच्यासाठी ती आतमध्येच असते; इतरांसाठी ती बुद्धीत ठसत नाही, किंवा जशी आहे तशीच राहते.

येयमुक्ता विभूतिर्वै प्राकृती सा परा मता अप्राकृतां परामन्यां गुह्यां गुह्यविदो विदुः

ही जी आधी सांगितलेली विभूती आहे, ती नैसर्गिक मानली जाते; पण जे गुपित जाणतात, ते अजून एक श्रेष्ठ, अलौकिक आणि गुप्त विभूती ओळखतात.

यतो वाचो निवर्तंते मनसा चेन्द्रियैस्सह अप्राकृती परा चैषा विभूतिः पारमेश्वरी

हीच परमेश्वराची अलौकिक, श्रेष्ठ विभूती आहे, जिथे शब्द, मन आणि इंद्रिये पोहोचू शकत नाहीत आणि मागे फिरतात.

सैवेह परमं धाम सैवेह परमा गतिः सैवेह परमा काष्ठा विभूतिः परमेष्ठिनः

हीच इथे सर्वात श्रेष्ठ स्थान आहे, हीच सर्वोच्च गती आहे, आणि हीच अंतिम मर्यादा — परमेश्वराची विभूती.

तां प्राप्तुं प्रयतंते ऽत्र जितश्वासा जितेंद्रियाः गर्भकारा गृहद्वारं निश्छिद्रं घटितुं यथा

ती मिळवण्यासाठी इथे ज्यांनी श्वास आणि इंद्रिये जिंकली आहेत, ते प्रयत्न करतात, जसं कुंभार भांडे बनवताना तोंड अगदी निर्दोष करतो.

संसाराशीविषालीढमृतसंजीवनौषधम् विभूतिं शिवयोर्विद्वान्न बिभेति कुतश्चन

ज्याला शंकराची ही विभूती खरी माहित आहे, ती जणू संसाररूपी सर्पदंशावर अमृतासारखी औषध आहे, त्याला कुठल्याही गोष्टीची भीती राहत नाही.

यः परामपरां चैव विभूतिं वेत्ति तत्त्वतः सो ऽपरो भूतिमुल्लंघ्य परां भूतिं समश्नुते

जो खऱ्या अर्थाने श्रेष्ठ आणि अश्रेष्ठ अशी दोन्ही विभूती ओळखतो, तो नीच विभूती ओलांडून श्रेष्ठ विभूती प्राप्त करतो.

एतत्ते कथितं कृष्ण याथात्म्यं परमात्मनोः रहस्यमपि योग्यो ऽसि भर्गभक्तो भवानिति

कृष्णा, मी तुला परमात्म्याचं खरं स्वरूप आणि त्याचं गुपित सांगितलं, कारण तू त्यासाठी योग्य आहेस आणि तेजस्वी परमेश्वराचा भक्त आहेस.

नाशिष्येभ्यो ऽप्यशैवेभ्यो नाभक्तेभ्यः कदाचन व्याहरेदीशयोर्भूतिमिति वेदानुशासनम्

वेदांचा आदेश असा आहे की, ही परमेश्वरांची विभूती अशिक्षित, अशैव किंवा अभक्त व्यक्तींना कधीही सांगू नये.

तस्मात्त्वमतिकल्याणपरेभ्यः कथयेन्न हि त्वादृशेभ्यो ऽनुरूपेभ्यः कथयैतन्न चान्यथा

म्हणून, हे फक्त अतिशय पुण्यवान लोकांना सांगावं, इतरांना नाही; पण तुझ्यासारख्या योग्य व्यक्तींना सांगायला हरकत नाही, दुसऱ्यांना नाही.

विभूतिमेतां शिवयोर्योग्येभ्यो यः प्रदापयेत् संसारसागरान्मुक्तः शिवसायुज्यमाप्नुयात्

जो कोणी ही शंकराची विभूती योग्य लोकांना सांगतो, तो संसारसागरातून मुक्त होतो आणि शंकराशी एकरूप होतो.

कीर्तनादस्य नश्यंति महान्त्यः पापकोटयः त्रिश्चतुर्धासमभ्यस्तैर्विनश्यंति ततो ऽधिकाः

याचं कीर्तन केल्याने मोठमोठ्या पापांचे कोटी नष्ट होतात; तीन-चारपट जास्त केल्यास त्याहून अधिक पापे नाहीशी होतात.

नश्यंत्यनिष्टरिपवो वर्धन्ते सुहृदस्तथा विद्या च वर्धते शैवी मतिस्सत्ये प्रवर्तते

दुष्ट आणि शत्रू नष्ट होतात, मित्र वाढतात, शैव विद्या वाढते आणि मन सत्यात स्थिर होतं.

भक्तिः पराः शिवे साम्बे सानुगे सपरिच्छिदे यद्यदिष्टतमं चान्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम्

शिव, अंबिका, त्यांचे अनुयायी आणि सेवक यांच्याशी श्रेष्ठ भक्ती होते; आणि जे काही सर्वात प्रिय आहे, तेही नक्कीच मिळतं.

अन्तःशुचिः शिवे भक्तो विस्रब्धः कीर्तयेद्यदि प्रबलैः कर्मभिः पूर्वैः फलं चेत्प्रतिबध्यते पुनः पुनः समभ्यस्येत्तस्य नास्तीह दुर्ल्लभम्

जो माणूस अंतःकरणाने शुद्ध आहे, शिवाचा भक्त आहे आणि आत्मविश्वासाने त्याची कीर्ती गातो, पण पूर्वीच्या प्रबळ कर्मांमुळे फळ मिळण्यात अडथळा येत असेल, तर त्याने पुन्हा पुन्हा प्रयत्न करावा. अशा व्यक्तीसाठी या जगात काहीही दुर्लभ नाही.

विग्रहं देवदेवस्य विश्वमेतच्चराचरम् तदेवं न विजानंति पशवः पाशगौरवात्

हे सर्व चराचर विश्व देवांचा देव शंकर यांचेच रूप आहे. पण जे लोक बंधनांच्या ओझ्याखाली आहेत, त्यांना हे समजत नाही.

तमेकमेव बहुधा वदंति यदुनंदन अजानन्तः परं भावमविकल्पं महर्षयः

हे यदुकुळातील, मोठे ऋषी त्या एकाच परमात्म्याला अनेक रूपांनी सांगतात, कारण त्यांना त्या अविभाज्य, सर्वोच्च स्वरूपाचे खरे ज्ञान नसते.

अपरं ब्रह्मरूपं च परं ब्रह्मात्मकं तथा केचिदाहुर्महादेवमनादिनिधनं परम्

काही लोक म्हणतात की, परमेश्वर हे ब्रह्माचे नीच रूप आणि तसेच ब्रह्मस्वरूप उच्च रूप आहे. तोच महादेव, अनादि आणि अनंत, सर्वात श्रेष्ठ आहे.

भूतेंद्रियांतःकरणप्रधानविषयात्मकम् अपरं ब्रह्म निर्दिष्टं परं ब्रह्म चिदात्मकम्

पंचमहाभूत, इंद्रिये, मन, प्रकृती आणि विषय यांचा जो संयोग आहे, त्याला नीच ब्रह्म म्हणतात. तर, जे शुद्ध चैतन्य आहे, तेच उच्च ब्रह्म आहे.

बृहत्त्वाद्बृहणत्वाद्वा ब्रह्म चेत्यभिधीयते उभे ते ब्रह्मणो रूपे ब्रह्मणो ऽधिपतेः प्रभोः विद्या ऽविद्यास्वरूपीति कैश्चिदीशो निगद्यते

त्याच्या महानतेमुळे किंवा सर्वांना वाढवतो म्हणून त्याला ब्रह्म असे म्हणतात. ही दोन्ही रूपे ब्रह्माचीच आहेत. काही जण त्याला विद्या आणि अविद्या या दोन्ही स्वरूपांचा स्वामी म्हणतात.

विद्यां तु चेतनां प्राहुस्तथाविद्यामचेतनाम् विद्या ऽविद्यात्मकं चैव विश्वं विश्वगुरोर्विभोः

विद्येला चैतन्य असे म्हणतात आणि अविद्येला जडपणा. हा संपूर्ण विश्व, जो विश्वगुरू आहे, तो विद्या आणि अविद्या या दोन्हींचा समावेश असलेला आहे.

रूपमेव न संदेहो विश्वं तस्य वशे यतः भ्रांतिर्विद्या परा चेति शार्वं रूपं परं विदुः

विश्व हेच त्याचे रूप आहे, यात शंका नाही, कारण सर्व काही त्याच्या अधीन आहे. भ्रमाला विद्या म्हणतात आणि शिवाचे सर्वोच्च रूप हेच खरे श्रेष्ठ मानले जाते.

अयथाबुद्धिरर्थेषु बहुधा भ्रांतिरुच्यते यथार्थाकारसंवित्तिर्विद्येति परिकीर्त्यते

वस्तूंविषयी चुकीची समजूत अनेक प्रकारे असते, तिला भ्रम म्हणतात. आणि वस्तूचे खरे स्वरूप समजणे, ह्याला विद्या म्हणतात.

विकल्परहितं तत्त्वं परमित्यभिधीयते वैपरीत्यादसच्छब्दः कथ्यते वेदवादिभिः

ज्यात कोणताही भेद नाही, तेच खरे तत्त्व आहे आणि त्याला परम म्हणतात. उलट, जे खरे नाही, त्याला वेदज्ञ लोक 'असत्' असे म्हणतात.