शिवपुराणम्

रुचिर्भवो भवानी च बुधैराकूतिरुच्यते भृगुर्भगाक्षिहा देवः ख्यातिस्त्रिनयनप्रिया

रुचि हा भव आहे आणि भवानी हिला ज्ञानी लोक आकूती म्हणतात; भृगु हा भगाचे डोळे नष्ट करणारा देव आहे आणि ख्याति ही त्रिनेत्रधारीची प्रिया आहे.

मरीचिभगवान्रुद्रः संभूतिश्शर्ववल्लभा गंगाधरो ऽंगिरा ज्ञेयः स्मृतिः साक्षादुमा स्मृता

मरीचि हा भगवंत रुद्र आहे, संभूती ही शर्वाची प्रिया आहे; गंगाधराला अंगिरस म्हणतात आणि स्मृती ही खरी उमाच आहे.

पुलस्त्यः शशभृन्मौलिः प्रीतिः कांता पिनाकिनः पुलहस्त्रिपुरध्वंसी तत्प्रिया तु शिवप्रिया

पुलस्त्य हा शशिभरण मस्तक असलेला आहे आणि प्रीती ही पिनाकीची प्रिया आहे; पुलह हा त्रिपुराचा संहार करणारा आहे आणि त्याची प्रिया ही शिवाची प्रिय आहे.

क्रतुध्वंसी क्रतुः प्रोक्तः संनतिर्दयिता विभोः त्रिनेत्रो ऽत्रिरुमा साक्षादनसूया स्मृता बुधैः

यज्ञांचा नाश करणारा तोच यज्ञ म्हणला जातो; भक्ती ही प्रभूला प्रिय आहे; त्रिनेत्रधारी येथे त्रिनेत्रधारी नाही; उमा हिला ज्ञानी लोकांनी अनसूया असे म्हटले आहे.

कश्यपः कालहा देवो देवमाता महेश्वरी वसिष्ठो मन्मथारातिर्देवी साक्षादरुंधती

कश्यप म्हणजे काळाचा संहार करणारा देव; देवांची आई म्हणजे महेश्वरी; वसिष्ठ हा कामदेवाचा शत्रू आहे; ती देवी म्हणजे खरी अरुंधती आहे.

शंकरः पुरुषास्सर्वे स्त्रियस्सर्वा महेश्वरी सर्वे स्त्रीपुरुषास्तस्मात्तयोरेव विभूतयः

शंकर सर्व पुरुष आहेत; सर्व स्त्रिया म्हणजे महेश्वरी; सर्व स्त्री-पुरुष हे त्यांच्याच रूपातील आहेत.

विषयी भगवानीशो विषयः परमेश्वरी श्राव्यं सर्वमुमारूपं श्रोता शूलवरायुधः

भगवान ईश्वर हा विषयांचा आस्वाद करणारा आहे; परमेश्वरी ही आस्वाद्य वस्तू आहे; ऐकण्यासारखे सर्व काही हे उमाच्या रूपाचे आहे; ऐकणारा म्हणजे त्रिशूळधारी आहे.

प्रष्टव्यं वस्तुजातं तु धत्ते शंकरवल्लभा प्रष्टा स एव विश्वात्मा बालचन्द्रावतंसकः

जे विचारावे असे सर्व काही शंकराच्या प्रियतमेने धारण केले आहे; विचारणारा तोच विश्वात्मा आहे, जो बालचंद्र मस्तकावर धारण करतो.

द्रष्टव्यं वस्तुरूपं तु बिभर्ति वक्तवल्लभा द्रष्टा विश्वेश्वरो देवः शशिखंडशिखामणिः

जे काही पाहण्याजोगे आहे ते सर्व वक्त्याच्या प्रियतमेने धारण केले आहे; पाहणारा म्हणजे विश्वेश्वर, तोच चंद्रकोरीचा मुकुट असलेला देव आहे.

रसजातं महादेवी देवो रसयिता शिवः प्रेयजातं च गिरिजा प्रेयांश्चैव गराशनः

रसाचा सार महादेवी आहे; शिव हा रसाचा आस्वाद करणारा आहे; प्रेमाचा सार गिरिजा आहे; प्रेमाचा आस्वाद करणारा गिरीश आहे.

मंतव्यवस्तुतां धत्ते सदा देवी महेश्वरी मंता स एव विश्वात्मा महादेवो महेश्वरः

म्हणावे असे जे काही आहे ते नेहमी देवी महेश्वरीने धारण केले आहे; विचार करणारा तोच विश्वात्मा, तोच महादेव महेश्वर आहे.

बोद्धव्यवस्तुरूपं तु बिभर्ति भववल्लभा देवस्स एव भगवान्बोद्धा मुग्धेन्दुशेखरः

समजावे असे जे काही आहे ते भवाच्या प्रियतमेने धारण केले आहे; जाणणारा तोच देव, तोच मृदुचंद्रशेखर आहे.

प्राणः पिनाकी सर्वेषां प्राणिनां भगवान्प्रभुः प्राणस्थितिस्तु सर्वेषामंबिका चांबुरूपिणी

सर्व प्राण्यांचा प्राण म्हणजे पिनाकधारी भगवान आहे; सर्वांचा प्राणात असण्याचा भाव म्हणजे अंबिका, जलमूर्ती आहे.

बिभर्ति क्षेत्रतां देवी त्रिपुरांतकवल्लभा क्षेत्रज्ञत्वं तदा धत्ते भगवानंतकांतकः

त्रिपुरांतकाच्या प्रियतमा देवीने क्षेत्रपण धारण केले आहे; क्षेत्रज्ञपण भगवान मृत्यूनाशकाने धारण केले आहे.

अहः शूलायुधो देवः शूलपाणिप्रिया निशा आकाशः शंकरो देवः पृथिवी शंकरप्रिया

दिवस म्हणजे शूलधारी देव आहे; रात्र म्हणजे शूलपाणीच्या प्रियतमा आहे; आकाश म्हणजे शंकर देव आहे; पृथ्वी म्हणजे शंकराची प्रियतमा आहे.

समुद्रो भगवानीशो वेला शैलेन्द्रकन्यका वृक्षो वृषध्वजो देवो लता विश्वेश्वरप्रिया

समुद्र म्हणजे भगवान ईश्वर आहे; किनारा म्हणजे पर्वतराजकन्या आहे; वृक्ष म्हणजे वृषध्वज देव आहे; वेल म्हणजे विश्वेश्वराची प्रियतमा आहे.

पुंल्लिंगमखिलं धत्ते भगवान्पुरशासनः स्त्रिलिंगं चाखिलं धत्ते देवी देवमनोरमा

पुरुषलिंगी सर्व काही पुरशासक भगवान धारण करतो; स्त्रीलिंगी सर्व काही देवमनोरमा देवी धारण करते.

शब्दजालमशेषं तु धत्ते सर्वस्य वल्लभा अर्थस्वरूपमखिलं धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः

सर्वांचा प्रियतमा संपूर्ण शब्दजाळ धारण करते; मृदुचंद्रशेखर भगवान सर्व अर्थस्वरूप धारण करतो.

यस्य यस्य पदार्थस्य या या शक्तिरुदाहृता सा सा विश्वेश्वरी देवी स स सर्वो महेश्वरः

ज्या ज्या पदार्थाची जी जी शक्ती सांगितली जाते, ती ती विश्वेश्वरी देवी आहे; तो तो सर्व महेश्वर आहे.

यत्परं यत्पवित्रं च यत्पुण्यं यच्च मंगलम् तत्तदाह महाभागास्तयोस्तेजोविजृंभितम्

जे काही श्रेष्ठ, पवित्र, पुण्य किंवा मंगल आहे, ते सर्व भाग्यवान लोक म्हणतात की, त्या दोघांच्या तेजाचा विस्तार आहे.

यथा दीपस्य दीप्तस्य शिखा दीपयते गृहम् तथा तेजस्तयोरेतद्व्याप्य दीपयते जगत्

जसा दिव्याच्या ज्वाळेने घर उजळते, तसाच या दोघांचा तेज सर्वत्र पसरून जग उजळवतो.

तृणादिशिवमूर्त्यंतं विश्वख्यातिशयक्रमः सन्निकर्षक्रमवशात्तयोरिति परा श्रुतिः

काडीपासून शंकराच्या मूर्तीपर्यंत या सगळ्या जगाचा अद्भुत क्रम, दोघांच्या जवळिकीच्या क्रमाने घडतो, असं श्रेष्ठ वेदज्ञान सांगतं.

सर्वाकारात्मकावेतौ सर्वश्रेयोविधायिनौ पूजनीयौ नमस्कार्यौ चिंतनीयौ च सर्वदा

ही दोन्ही रूपं सर्व प्रकारची असून, सर्व कल्याण देणारी आहेत. त्या नेहमी पूज्य, वंदनीय आणि मनात आठवाव्यात.

यथाप्रज्ञमिदं कृष्ण याथात्म्यं परमेशयोः कथितं हि मया ते ऽद्य न तु तावदियत्तया

कृष्णा, माझ्या समजुतीनुसार मी आज तुला परमेश्वरांची खरी प्रकृती सांगितली, पण ती पूर्णपणे अजून सांगितलेली नाही.

तत्कथं शक्यते वक्तुं याथात्म्यं परमेशयोः महतामपि सर्वेषां मनसो ऽपि बहिर्गतम्

परमेश्वरांची खरी प्रकृती कशी सांगता येईल? ती तर मोठ्या मोठ्यांच्या मनालाही गाठता येत नाही.

अंतर्गतमनन्यानामीश्वरार्पितचेतसाम् अन्येषां बुद्ध्यनारूढमारूढं च यथैव तत्

ज्यांचं मन पूर्णपणे ईश्वराला समर्पित आहे, त्यांच्यासाठी ती आतमध्येच असते; इतरांसाठी ती बुद्धीत ठसत नाही, किंवा जशी आहे तशीच राहते.

येयमुक्ता विभूतिर्वै प्राकृती सा परा मता अप्राकृतां परामन्यां गुह्यां गुह्यविदो विदुः

ही जी आधी सांगितलेली विभूती आहे, ती नैसर्गिक मानली जाते; पण जे गुपित जाणतात, ते अजून एक श्रेष्ठ, अलौकिक आणि गुप्त विभूती ओळखतात.

यतो वाचो निवर्तंते मनसा चेन्द्रियैस्सह अप्राकृती परा चैषा विभूतिः पारमेश्वरी

हीच परमेश्वराची अलौकिक, श्रेष्ठ विभूती आहे, जिथे शब्द, मन आणि इंद्रिये पोहोचू शकत नाहीत आणि मागे फिरतात.

सैवेह परमं धाम सैवेह परमा गतिः सैवेह परमा काष्ठा विभूतिः परमेष्ठिनः

हीच इथे सर्वात श्रेष्ठ स्थान आहे, हीच सर्वोच्च गती आहे, आणि हीच अंतिम मर्यादा — परमेश्वराची विभूती.