शिवपुराणम्

शिवस्सदाशिवः प्रोक्तः शिवा सा च मनोन्मनी शिवो महेश्वरो ज्ञेयः शिवा मायेति कथ्यते

शिवाला सदा शिव म्हणतात, आणि तिलाच मनोन्मनी म्हणतात; शिव म्हणजे महेश्वर, आणि ती माया म्हणून ओळखली जाते.

पुरुषः परमेशानः प्रकृतिः परमेश्वरी रुद्रो महेश्वरस्साक्षाद्रुद्राणी रुद्रवल्लभा

पुरुष म्हणजे परमेशान, आणि प्रकृती म्हणजे परमेश्वरी; रुद्र म्हणजेच महेश्वर आणि रुद्राणी ही रुद्राची प्रिया आहे.

विष्णुर्विश्वेश्वरो देवो लक्ष्मीर्विश्वेश्वरप्रिया ब्रह्मा शिवो यदा स्रष्टा ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रिया

विष्णू हा विश्वाचा स्वामी आहे आणि लक्ष्मी ही त्याची प्रिय आहे; ब्रह्मा जेव्हा सृष्टीकर्ता असतो, तेव्हा शिवच ब्रह्मा असतो आणि ब्रह्माणी ही ब्रह्माची प्रिया असते.

भास्करो भगवाञ्छंभुः प्रभा भगवती शिवा महेंद्रो मन्मथारातिः शची शैलेन्द्रकन्यका

सूर्य म्हणजेच भगवंत शंभू आणि त्याची प्रभा म्हणजे भगवती शिवा; महेंद्र हा मदनाचा शत्रू आहे आणि शची ही पर्वतराजाची कन्या आहे.

जातवेदा महादेवः स्वाहा शर्वार्धदेहिनी यमस्त्रियंबको देवस्तत्प्रिया गिरिकन्यका

अग्नी हा महादेव आहे, स्वाहा ही शर्वाच्या अर्ध्या देहाची आहे; यम हा त्रिनेत्रधारी देव आहे आणि त्याची प्रिया पर्वतराजाची कन्या आहे.

निरृतिर्भगवानीशो नैरृती नगनंदनी वरुणो भगवान्रुद्रो वारुणी भूधरात्मजा

निरृति हा भगवंत ईश्वर आहे आणि नैरृती ही पर्वतराजाची कन्या आहे; वरुण हा भगवंत रुद्र आहे आणि वारुणी ही पर्वतराजाची कन्या आहे.

बालेंदुशेखरो वायुः शिवा शिवमनोहरा यक्षो यज्ञशिरोहर्ता ऋद्धिर्हिमगिरीन्द्रजा

बालचंद्र धारण करणारा वायू म्हणजे शिव आणि शिवा ही मन मोहून टाकणारी आहे; यक्ष हा यज्ञशिराचा संहार करणारा आहे आणि ऋद्धी ही हिमगिरीची कन्या आहे.

चंद्रार्धशेखरश्चंद्रो रोहिणी रुद्रवल्लभा ईशानः परमेशानस्तदार्या परमेश्वरी

अर्धचंद्र धारण करणारा चंद्र म्हणजेच चंद्र, आणि रोहिणी ही रुद्राची प्रिया आहे; ईशान हा परमेशान आहे आणि त्याची आर्या ही परमेश्वरी आहे.

अनंतवलयो ऽनंतो ह्यनंतानंतवल्लभा कालाग्निरुद्रः कालारिः काली कालांतकप्रिया

अनंत, ज्याच्या हातात अनंत कंकणे आहेत, तोच अनंत आहे आणि त्याची प्रिया देखील अनंता आहे; कालाग्नि रुद्र हा काळाचा शत्रू आहे, काली ही काळांतकाची प्रिया आहे.

पुरुषाख्यो मनुश्शंभुः शतरूपा शिवप्रिया दक्षस्साक्षान्महादेवः प्रसूतिः परमेश्वरी

पुरुष नावाचा जो आहे तो मनू, शंभू आहे; शतरूपा ही शिवाची प्रिय आहे; दक्ष हा खरा महादेव आहे आणि प्रसूती ही परमेश्वरी आहे.

रुचिर्भवो भवानी च बुधैराकूतिरुच्यते भृगुर्भगाक्षिहा देवः ख्यातिस्त्रिनयनप्रिया

रुचि हा भव आहे आणि भवानी हिला ज्ञानी लोक आकूती म्हणतात; भृगु हा भगाचे डोळे नष्ट करणारा देव आहे आणि ख्याति ही त्रिनेत्रधारीची प्रिया आहे.

मरीचिभगवान्रुद्रः संभूतिश्शर्ववल्लभा गंगाधरो ऽंगिरा ज्ञेयः स्मृतिः साक्षादुमा स्मृता

मरीचि हा भगवंत रुद्र आहे, संभूती ही शर्वाची प्रिया आहे; गंगाधराला अंगिरस म्हणतात आणि स्मृती ही खरी उमाच आहे.

पुलस्त्यः शशभृन्मौलिः प्रीतिः कांता पिनाकिनः पुलहस्त्रिपुरध्वंसी तत्प्रिया तु शिवप्रिया

पुलस्त्य हा शशिभरण मस्तक असलेला आहे आणि प्रीती ही पिनाकीची प्रिया आहे; पुलह हा त्रिपुराचा संहार करणारा आहे आणि त्याची प्रिया ही शिवाची प्रिय आहे.

क्रतुध्वंसी क्रतुः प्रोक्तः संनतिर्दयिता विभोः त्रिनेत्रो ऽत्रिरुमा साक्षादनसूया स्मृता बुधैः

यज्ञांचा नाश करणारा तोच यज्ञ म्हणला जातो; भक्ती ही प्रभूला प्रिय आहे; त्रिनेत्रधारी येथे त्रिनेत्रधारी नाही; उमा हिला ज्ञानी लोकांनी अनसूया असे म्हटले आहे.

कश्यपः कालहा देवो देवमाता महेश्वरी वसिष्ठो मन्मथारातिर्देवी साक्षादरुंधती

कश्यप म्हणजे काळाचा संहार करणारा देव; देवांची आई म्हणजे महेश्वरी; वसिष्ठ हा कामदेवाचा शत्रू आहे; ती देवी म्हणजे खरी अरुंधती आहे.

शंकरः पुरुषास्सर्वे स्त्रियस्सर्वा महेश्वरी सर्वे स्त्रीपुरुषास्तस्मात्तयोरेव विभूतयः

शंकर सर्व पुरुष आहेत; सर्व स्त्रिया म्हणजे महेश्वरी; सर्व स्त्री-पुरुष हे त्यांच्याच रूपातील आहेत.

विषयी भगवानीशो विषयः परमेश्वरी श्राव्यं सर्वमुमारूपं श्रोता शूलवरायुधः

भगवान ईश्वर हा विषयांचा आस्वाद करणारा आहे; परमेश्वरी ही आस्वाद्य वस्तू आहे; ऐकण्यासारखे सर्व काही हे उमाच्या रूपाचे आहे; ऐकणारा म्हणजे त्रिशूळधारी आहे.

प्रष्टव्यं वस्तुजातं तु धत्ते शंकरवल्लभा प्रष्टा स एव विश्वात्मा बालचन्द्रावतंसकः

जे विचारावे असे सर्व काही शंकराच्या प्रियतमेने धारण केले आहे; विचारणारा तोच विश्वात्मा आहे, जो बालचंद्र मस्तकावर धारण करतो.

द्रष्टव्यं वस्तुरूपं तु बिभर्ति वक्तवल्लभा द्रष्टा विश्वेश्वरो देवः शशिखंडशिखामणिः

जे काही पाहण्याजोगे आहे ते सर्व वक्त्याच्या प्रियतमेने धारण केले आहे; पाहणारा म्हणजे विश्वेश्वर, तोच चंद्रकोरीचा मुकुट असलेला देव आहे.

रसजातं महादेवी देवो रसयिता शिवः प्रेयजातं च गिरिजा प्रेयांश्चैव गराशनः

रसाचा सार महादेवी आहे; शिव हा रसाचा आस्वाद करणारा आहे; प्रेमाचा सार गिरिजा आहे; प्रेमाचा आस्वाद करणारा गिरीश आहे.

मंतव्यवस्तुतां धत्ते सदा देवी महेश्वरी मंता स एव विश्वात्मा महादेवो महेश्वरः

म्हणावे असे जे काही आहे ते नेहमी देवी महेश्वरीने धारण केले आहे; विचार करणारा तोच विश्वात्मा, तोच महादेव महेश्वर आहे.

बोद्धव्यवस्तुरूपं तु बिभर्ति भववल्लभा देवस्स एव भगवान्बोद्धा मुग्धेन्दुशेखरः

समजावे असे जे काही आहे ते भवाच्या प्रियतमेने धारण केले आहे; जाणणारा तोच देव, तोच मृदुचंद्रशेखर आहे.

प्राणः पिनाकी सर्वेषां प्राणिनां भगवान्प्रभुः प्राणस्थितिस्तु सर्वेषामंबिका चांबुरूपिणी

सर्व प्राण्यांचा प्राण म्हणजे पिनाकधारी भगवान आहे; सर्वांचा प्राणात असण्याचा भाव म्हणजे अंबिका, जलमूर्ती आहे.

बिभर्ति क्षेत्रतां देवी त्रिपुरांतकवल्लभा क्षेत्रज्ञत्वं तदा धत्ते भगवानंतकांतकः

त्रिपुरांतकाच्या प्रियतमा देवीने क्षेत्रपण धारण केले आहे; क्षेत्रज्ञपण भगवान मृत्यूनाशकाने धारण केले आहे.

अहः शूलायुधो देवः शूलपाणिप्रिया निशा आकाशः शंकरो देवः पृथिवी शंकरप्रिया

दिवस म्हणजे शूलधारी देव आहे; रात्र म्हणजे शूलपाणीच्या प्रियतमा आहे; आकाश म्हणजे शंकर देव आहे; पृथ्वी म्हणजे शंकराची प्रियतमा आहे.

समुद्रो भगवानीशो वेला शैलेन्द्रकन्यका वृक्षो वृषध्वजो देवो लता विश्वेश्वरप्रिया

समुद्र म्हणजे भगवान ईश्वर आहे; किनारा म्हणजे पर्वतराजकन्या आहे; वृक्ष म्हणजे वृषध्वज देव आहे; वेल म्हणजे विश्वेश्वराची प्रियतमा आहे.

पुंल्लिंगमखिलं धत्ते भगवान्पुरशासनः स्त्रिलिंगं चाखिलं धत्ते देवी देवमनोरमा

पुरुषलिंगी सर्व काही पुरशासक भगवान धारण करतो; स्त्रीलिंगी सर्व काही देवमनोरमा देवी धारण करते.

शब्दजालमशेषं तु धत्ते सर्वस्य वल्लभा अर्थस्वरूपमखिलं धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः

सर्वांचा प्रियतमा संपूर्ण शब्दजाळ धारण करते; मृदुचंद्रशेखर भगवान सर्व अर्थस्वरूप धारण करतो.

यस्य यस्य पदार्थस्य या या शक्तिरुदाहृता सा सा विश्वेश्वरी देवी स स सर्वो महेश्वरः

ज्या ज्या पदार्थाची जी जी शक्ती सांगितली जाते, ती ती विश्वेश्वरी देवी आहे; तो तो सर्व महेश्वर आहे.