शिवपुराणम्

तस्माच्छक्तिमयं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् कला या परमा शक्तिः कथिता परमात्मनः

म्हणून हे सर्व स्थावर-जंगम जग शक्तिमय आहे; ती परमशक्ती 'कला' म्हणून परमात्म्याचीच आहे असे सांगितले आहे.

एवमेषा परा शक्तिरीश्वरेच्छानुयायिनी स्थिरं चरं च यद्विश्वं सृजतीति विनिश्चयः

अशा प्रकारे ही पराशक्ती ईश्वराच्या इच्छेनुसार स्थिर आणि चल असे सर्व विश्व निर्माण करते, हे निश्चित आहे.

ज्ञानक्रिया चिकीर्षाभिस्तिसृभिस्स्वात्मशक्तिभिः शक्तिमानीश्वरः शश्वद्विश्वं व्याप्याधितिष्ठति

ज्ञान, क्रिया आणि इच्छा या तीन आत्मशक्तींनी युक्त असलेला ईश्वर नेहमीच विश्व व्यापून त्याचे पालन करतो.

इदमित्थमिदं नेत्थं भवेदित्येवमात्मिका इच्छाशक्तिर्महेशस्य नित्या कार्यनियामिका

महेशाची इच्छाशक्ती, जी शाश्वत आणि सर्व कार्यांची नियामक आहे, ती 'हे असे होवो, हे तसे होऊ नये' अशा स्वरूपाची आहे.

ज्ञानशक्तिस्तु तत्कार्यं करणं कारणं तथा प्रयोजनं च तत्त्वेन बुद्धिरूपाध्यवस्यति

ज्ञानशक्तीच प्रत्यक्ष बुद्धिरूपाने कार्य, साधन, कारण आणि हेतू यांचा यथार्थ निर्णय करते.

यथेप्सितं क्रियाशक्तिर्यथाध्यवसितं जगत् कल्पयत्यखिलं कार्यं क्षणात्संकल्परूपिणी

जशी इच्छा असेल तशी क्रियेची शक्ती क्षणात संकल्परूप होऊन सगळ्या जगाची निर्मिती करते.

यथा शक्तित्रयोत्थानं शक्तिप्रसवधर्मिणी शक्त्या परमया नुन्ना प्रसूते सकलं जगत्

जशी तीन शक्तींची उत्पत्ती ही शक्तीच्या स्वभावामुळे होते, तशीच परमशक्तीच्या प्रेरणेने हे सगळं जग निर्माण होतं.

एवं शक्तिसमायोगाच्छक्तिमानुच्यते शिवः शक्तिशक्तिमदुत्थं तु शाक्तं शैवमिदं जगत्

अशा प्रकारे शक्तीच्या एकत्र येण्यामुळे शिवाला शक्तिमान म्हणतात; आणि ही सृष्टी शक्ती व शक्तिमान यांच्यापासून निर्माण झाल्याने तिला शाक्त आणि शैव असे दोन्ही स्वरूप आहे.

यथा न जायते पुत्रः पितरं मातरं विना तथा भवं भवानीं च विना नैतच्चराचरम् स्त्रीपुंसप्रभवं विश्वं स्त्रीपुंसात्मकमेव च

जसा मुलगा वडील आणि आई यांच्याशिवाय जन्मत नाही, तसंच भव आणि भवानी यांच्याशिवाय हे चराचर जग अस्तित्वात येत नाही; हे विश्व स्त्री आणि पुरुष यांच्यापासून निर्माण होतं आणि त्यांच्याच स्वरूपाचं आहे.

स्त्रीपुंसयोर्विभूतिश्च स्त्रीपुंसाभ्यामधिष्ठितम् परमात्मा शिवः प्रोक्तश्शिवा सा च प्रकीर्तिता

स्त्री आणि पुरुष यांची प्रकटता दोघांनी मिळून घडते; परमात्म्याला शिव म्हणतात आणि तिलाच शिवा म्हणतात.

शिवस्सदाशिवः प्रोक्तः शिवा सा च मनोन्मनी शिवो महेश्वरो ज्ञेयः शिवा मायेति कथ्यते

शिवाला सदा शिव म्हणतात, आणि तिलाच मनोन्मनी म्हणतात; शिव म्हणजे महेश्वर, आणि ती माया म्हणून ओळखली जाते.

पुरुषः परमेशानः प्रकृतिः परमेश्वरी रुद्रो महेश्वरस्साक्षाद्रुद्राणी रुद्रवल्लभा

पुरुष म्हणजे परमेशान, आणि प्रकृती म्हणजे परमेश्वरी; रुद्र म्हणजेच महेश्वर आणि रुद्राणी ही रुद्राची प्रिया आहे.

विष्णुर्विश्वेश्वरो देवो लक्ष्मीर्विश्वेश्वरप्रिया ब्रह्मा शिवो यदा स्रष्टा ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रिया

विष्णू हा विश्वाचा स्वामी आहे आणि लक्ष्मी ही त्याची प्रिय आहे; ब्रह्मा जेव्हा सृष्टीकर्ता असतो, तेव्हा शिवच ब्रह्मा असतो आणि ब्रह्माणी ही ब्रह्माची प्रिया असते.

भास्करो भगवाञ्छंभुः प्रभा भगवती शिवा महेंद्रो मन्मथारातिः शची शैलेन्द्रकन्यका

सूर्य म्हणजेच भगवंत शंभू आणि त्याची प्रभा म्हणजे भगवती शिवा; महेंद्र हा मदनाचा शत्रू आहे आणि शची ही पर्वतराजाची कन्या आहे.

जातवेदा महादेवः स्वाहा शर्वार्धदेहिनी यमस्त्रियंबको देवस्तत्प्रिया गिरिकन्यका

अग्नी हा महादेव आहे, स्वाहा ही शर्वाच्या अर्ध्या देहाची आहे; यम हा त्रिनेत्रधारी देव आहे आणि त्याची प्रिया पर्वतराजाची कन्या आहे.

निरृतिर्भगवानीशो नैरृती नगनंदनी वरुणो भगवान्रुद्रो वारुणी भूधरात्मजा

निरृति हा भगवंत ईश्वर आहे आणि नैरृती ही पर्वतराजाची कन्या आहे; वरुण हा भगवंत रुद्र आहे आणि वारुणी ही पर्वतराजाची कन्या आहे.

बालेंदुशेखरो वायुः शिवा शिवमनोहरा यक्षो यज्ञशिरोहर्ता ऋद्धिर्हिमगिरीन्द्रजा

बालचंद्र धारण करणारा वायू म्हणजे शिव आणि शिवा ही मन मोहून टाकणारी आहे; यक्ष हा यज्ञशिराचा संहार करणारा आहे आणि ऋद्धी ही हिमगिरीची कन्या आहे.

चंद्रार्धशेखरश्चंद्रो रोहिणी रुद्रवल्लभा ईशानः परमेशानस्तदार्या परमेश्वरी

अर्धचंद्र धारण करणारा चंद्र म्हणजेच चंद्र, आणि रोहिणी ही रुद्राची प्रिया आहे; ईशान हा परमेशान आहे आणि त्याची आर्या ही परमेश्वरी आहे.

अनंतवलयो ऽनंतो ह्यनंतानंतवल्लभा कालाग्निरुद्रः कालारिः काली कालांतकप्रिया

अनंत, ज्याच्या हातात अनंत कंकणे आहेत, तोच अनंत आहे आणि त्याची प्रिया देखील अनंता आहे; कालाग्नि रुद्र हा काळाचा शत्रू आहे, काली ही काळांतकाची प्रिया आहे.

पुरुषाख्यो मनुश्शंभुः शतरूपा शिवप्रिया दक्षस्साक्षान्महादेवः प्रसूतिः परमेश्वरी

पुरुष नावाचा जो आहे तो मनू, शंभू आहे; शतरूपा ही शिवाची प्रिय आहे; दक्ष हा खरा महादेव आहे आणि प्रसूती ही परमेश्वरी आहे.

रुचिर्भवो भवानी च बुधैराकूतिरुच्यते भृगुर्भगाक्षिहा देवः ख्यातिस्त्रिनयनप्रिया

रुचि हा भव आहे आणि भवानी हिला ज्ञानी लोक आकूती म्हणतात; भृगु हा भगाचे डोळे नष्ट करणारा देव आहे आणि ख्याति ही त्रिनेत्रधारीची प्रिया आहे.

मरीचिभगवान्रुद्रः संभूतिश्शर्ववल्लभा गंगाधरो ऽंगिरा ज्ञेयः स्मृतिः साक्षादुमा स्मृता

मरीचि हा भगवंत रुद्र आहे, संभूती ही शर्वाची प्रिया आहे; गंगाधराला अंगिरस म्हणतात आणि स्मृती ही खरी उमाच आहे.

पुलस्त्यः शशभृन्मौलिः प्रीतिः कांता पिनाकिनः पुलहस्त्रिपुरध्वंसी तत्प्रिया तु शिवप्रिया

पुलस्त्य हा शशिभरण मस्तक असलेला आहे आणि प्रीती ही पिनाकीची प्रिया आहे; पुलह हा त्रिपुराचा संहार करणारा आहे आणि त्याची प्रिया ही शिवाची प्रिय आहे.

क्रतुध्वंसी क्रतुः प्रोक्तः संनतिर्दयिता विभोः त्रिनेत्रो ऽत्रिरुमा साक्षादनसूया स्मृता बुधैः

यज्ञांचा नाश करणारा तोच यज्ञ म्हणला जातो; भक्ती ही प्रभूला प्रिय आहे; त्रिनेत्रधारी येथे त्रिनेत्रधारी नाही; उमा हिला ज्ञानी लोकांनी अनसूया असे म्हटले आहे.

कश्यपः कालहा देवो देवमाता महेश्वरी वसिष्ठो मन्मथारातिर्देवी साक्षादरुंधती

कश्यप म्हणजे काळाचा संहार करणारा देव; देवांची आई म्हणजे महेश्वरी; वसिष्ठ हा कामदेवाचा शत्रू आहे; ती देवी म्हणजे खरी अरुंधती आहे.

शंकरः पुरुषास्सर्वे स्त्रियस्सर्वा महेश्वरी सर्वे स्त्रीपुरुषास्तस्मात्तयोरेव विभूतयः

शंकर सर्व पुरुष आहेत; सर्व स्त्रिया म्हणजे महेश्वरी; सर्व स्त्री-पुरुष हे त्यांच्याच रूपातील आहेत.

विषयी भगवानीशो विषयः परमेश्वरी श्राव्यं सर्वमुमारूपं श्रोता शूलवरायुधः

भगवान ईश्वर हा विषयांचा आस्वाद करणारा आहे; परमेश्वरी ही आस्वाद्य वस्तू आहे; ऐकण्यासारखे सर्व काही हे उमाच्या रूपाचे आहे; ऐकणारा म्हणजे त्रिशूळधारी आहे.

प्रष्टव्यं वस्तुजातं तु धत्ते शंकरवल्लभा प्रष्टा स एव विश्वात्मा बालचन्द्रावतंसकः

जे विचारावे असे सर्व काही शंकराच्या प्रियतमेने धारण केले आहे; विचारणारा तोच विश्वात्मा आहे, जो बालचंद्र मस्तकावर धारण करतो.

द्रष्टव्यं वस्तुरूपं तु बिभर्ति वक्तवल्लभा द्रष्टा विश्वेश्वरो देवः शशिखंडशिखामणिः

जे काही पाहण्याजोगे आहे ते सर्व वक्त्याच्या प्रियतमेने धारण केले आहे; पाहणारा म्हणजे विश्वेश्वर, तोच चंद्रकोरीचा मुकुट असलेला देव आहे.