शिवपुराणम्

यथा शिवस्तथा देवी यथा देवी तथा शिवः नानयोरंतरं विद्याच्चंद्रचन्द्रिकयोरिव

शिव जसे, तशीच देवी; देवी जशी, तसाच शिव. चंद्र आणि चांदण्या यांच्यात फरक नसतो, तसाच या दोघांतही कोणताही भेद नाही, हे समजावं.

चंद्रो न खलु भात्येष यथा चंद्रिकया विना न भाति विद्यमानो ऽपि तथा शक्त्या विना शिवः

जसा चंद्र चांदण्या नसल्या तर प्रकाश देऊ शकत नाही, तसाच शक्तीशिवाय शिवाचं तेज प्रकट होत नाही.

प्रभया हि विनायद्वद्भानुरेष न विद्यते प्रभा च भानुना तेन सुतरां तदुपाश्रया

प्रभा नसली तर सूर्य असूच शकत नाही; आणि प्रभा पूर्णपणे सूर्यावरच अवलंबून असते.

एवं परस्परापेक्षा शक्तिशक्तिमतोः स्थिता न शिवेन विना शक्तिर्न शक्त्या च विना शिवः

अशा प्रकारे शक्ती आणि शक्तिमान यांचं अस्तित्व एकमेकांवर अवलंबून आहे; शिवाशिवाय शक्ती नाही, आणि शक्तीशिवाय शिवही नाही.

शक्तौयया शिवो नित्यं भक्तौ मुक्तौ च देहिनाम् आद्या सैका परा शक्तिश्चिन्मयी शिवसंश्रया

हीच शक्तीमुळे शिव नेहमी भक्ती आणि मुक्तीमध्ये देहधारकांसाठी असतो; तीच एक आद्य, परा, चैतन्यस्वरूप, आणि शिवावर अवलंबून असलेली शक्ती आहे.

यामाहुरखिलेशस्य तैस्तैरनुगुणैर्गुणैः समानधर्मिणीमेव शिवस्य परमात्मनः

जिला सर्वांच्या अधिपतीची शक्ती म्हणतात, ती वेगवेगळ्या गुणांनी युक्त असूनही, शिव परमात्म्याशी एकरूप आहे.

सैका परा च चिद्रूपा शक्तिः प्रसवधर्मिणी विभज्य बहुधा विश्वं विदधाति शिवेच्छया

तीच एक परा, चैतन्यस्वरूप, सृजनशील शक्ती आहे; ती शिवाच्या इच्छेने हे विश्व अनेक प्रकारांनी विभागून, त्याची रचना करते.

सा मूलप्रकृतिर्माया त्रिगुणा च त्रिधा स्मृता शिवया च विपर्यस्तं यया ततमिदं जगत्

ती मूळ प्रकृती म्हणजे माया, ती तीन गुणांनी युक्त आहे आणि तिला त्रैविध्य मानले जाते. तिच्यामुळेच शिवालाही आच्छादले जाते आणि हे सर्व जग तिच्याच व्यापाने भरले आहे.

एकधा च द्विधा चैव तथा शतसहस्रधा शक्तयः खलु भिद्यंते बहुधा व्यवहारतः

ती शक्ती कधी एकरूप, कधी दोन भागात, तर कधी शेकडो-हजारो प्रकारांनी विभागली जाते; व्यवहारात ती अनेक प्रकारांनी प्रकट होते.

शिवेच्छया पराशक्तिः शिवतत्त्वैकतां गता ततः परिस्फुरत्यादौ सर्गे तैलं तिलादिव

शिवाच्या इच्छेने ती पराशक्ती शिवतत्त्वाशी एकरूप होते आणि मग सृष्टीच्या आरंभी ती तिळातून तेल जसे निघते तसे प्रकट होते.

ततः क्रियाख्यया शक्त्या शक्तौ शक्तिमदुत्थया तस्यां विक्षोभ्यमाणायामादौ नादः समुद्बभौ

नंतर, त्या क्रियाशक्तीमुळे, जी शक्तिमानातून उत्पन्न होते आणि जेव्हा ती शक्ती हलवली जाते, तेव्हा सुरुवातीला नाद उत्पन्न होतो.

नादाद्विनिःसृतो बिंदुर्बिंदोदेवस्सदाशिवः तस्मान्महेश्वरो जातः शुद्धविद्या महेश्वरात्

त्या नादातून बिंदू निर्माण झाला; बिंदूपासून सदाशिव देव उत्पन्न झाला; त्याच्यापासून महेश्वर आणि महेश्वरापासून शुद्ध विद्या प्रकट झाली.

सा वाचामीश्वरी शक्तिर्वागीशाख्या हि शूलिनः या सा वर्णस्वरूपेण मातृकेपि विजृम्भते

ती वाणीची ईश्वरी शक्ती, जी शूलधारीची वागीशा म्हणून ओळखली जाते, तीच मातेच्या रूपात अक्षरांच्या स्वरूपात विस्तारते.

अथानंतसमावेशान्माया कालमवासृजत् नियतिञ्च कलां विद्यां कलातोरागपूरुषौ

मग अनंत सामर्थ्याने मायेनं काळ, नियती, मर्यादा, विद्या आणि मर्यादेतून आसक्ती व पुरुष यांची निर्मिती केली.

मायातः पुनरेवाभूदव्यक्तं त्रिगुणात्मकम् त्रिगुणाच्च ततो व्यक्ताद्विभक्ताः स्युस्त्रयो गुणाः

मायेतून पुन्हा त्रिगुणात्मक अव्यक्त उत्पन्न झाले; आणि त्या त्रिगुणात्मक अव्यक्तातून तीन गुण स्वतंत्रपणे प्रकट झाले.

सत्त्वं रजस्तमश्चेति यैर्व्याप्तमखिलं जगत् गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यो गुणेशाख्यास्त्रिमूर्तयः

सत्त्व, रज आणि तम या तिघांनी हे संपूर्ण जग व्यापले आहे; आणि या गुणांना हलविल्यावर गुणांचे अधिपती असलेल्या त्रिमूर्ती प्रकट झाले.

अभवन्महदादीनि तत्त्वानि च यथाक्रमम् तेभ्यस्स्युरण्डपिण्डानि त्वसंख्यानि शिवाज्ञया अधिष्ठितान्यनन्ताद्यैर्विद्येशैश्चक्रवर्तिभिः

त्यांच्यापासून महतादी तत्त्वे योग्य क्रमाने प्रकट झाली; त्यापासून शिवाच्या आज्ञेने आणि अनंत विद्याधिपतींच्या अधिपत्याखाली असंख्य अंडे निर्माण झाली.

शरीरांतरभेदेन शक्तेर्भेदाः प्रकीर्तिताः नानारूपास्तु विज्ञेयाः स्थूलसूक्ष्मविभेदतः

शरीरांच्या भेदांनुसार शक्तीचे विभाग सांगितले गेले आहेत; ते विविध रूपांचे असून स्थूल आणि सूक्ष्म अशा भेदांनी ओळखावेत.

रुद्रस्य रौद्री सा शक्तिर्विष्णौर्वै वैष्णवी मता ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रोक्ता चेन्द्रस्यैंद्रीति कथ्यते

रुद्राची रौद्री शक्ती, विष्णूची वैष्णवी, ब्रह्माची ब्रह्माणी आणि इंद्राची ऐंद्र शक्ती म्हणून ओळखली जाते.

किमत्र बहुनोक्तेन यद्विश्वमिति कीर्तितम् शक्यात्मनैव तद्व्याप्तं यथा देहे ऽंतरात्मना

यात जास्त सांगण्यासारखे काय? जे विश्व म्हणतात ते शक्तीनेच व्यापले आहे, जसे शरीरात अंतरात्मा व्यापून असतो.

तस्माच्छक्तिमयं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् कला या परमा शक्तिः कथिता परमात्मनः

म्हणून हे सर्व स्थावर-जंगम जग शक्तिमय आहे; ती परमशक्ती 'कला' म्हणून परमात्म्याचीच आहे असे सांगितले आहे.

एवमेषा परा शक्तिरीश्वरेच्छानुयायिनी स्थिरं चरं च यद्विश्वं सृजतीति विनिश्चयः

अशा प्रकारे ही पराशक्ती ईश्वराच्या इच्छेनुसार स्थिर आणि चल असे सर्व विश्व निर्माण करते, हे निश्चित आहे.

ज्ञानक्रिया चिकीर्षाभिस्तिसृभिस्स्वात्मशक्तिभिः शक्तिमानीश्वरः शश्वद्विश्वं व्याप्याधितिष्ठति

ज्ञान, क्रिया आणि इच्छा या तीन आत्मशक्तींनी युक्त असलेला ईश्वर नेहमीच विश्व व्यापून त्याचे पालन करतो.

इदमित्थमिदं नेत्थं भवेदित्येवमात्मिका इच्छाशक्तिर्महेशस्य नित्या कार्यनियामिका

महेशाची इच्छाशक्ती, जी शाश्वत आणि सर्व कार्यांची नियामक आहे, ती 'हे असे होवो, हे तसे होऊ नये' अशा स्वरूपाची आहे.

ज्ञानशक्तिस्तु तत्कार्यं करणं कारणं तथा प्रयोजनं च तत्त्वेन बुद्धिरूपाध्यवस्यति

ज्ञानशक्तीच प्रत्यक्ष बुद्धिरूपाने कार्य, साधन, कारण आणि हेतू यांचा यथार्थ निर्णय करते.

यथेप्सितं क्रियाशक्तिर्यथाध्यवसितं जगत् कल्पयत्यखिलं कार्यं क्षणात्संकल्परूपिणी

जशी इच्छा असेल तशी क्रियेची शक्ती क्षणात संकल्परूप होऊन सगळ्या जगाची निर्मिती करते.

यथा शक्तित्रयोत्थानं शक्तिप्रसवधर्मिणी शक्त्या परमया नुन्ना प्रसूते सकलं जगत्

जशी तीन शक्तींची उत्पत्ती ही शक्तीच्या स्वभावामुळे होते, तशीच परमशक्तीच्या प्रेरणेने हे सगळं जग निर्माण होतं.

एवं शक्तिसमायोगाच्छक्तिमानुच्यते शिवः शक्तिशक्तिमदुत्थं तु शाक्तं शैवमिदं जगत्

अशा प्रकारे शक्तीच्या एकत्र येण्यामुळे शिवाला शक्तिमान म्हणतात; आणि ही सृष्टी शक्ती व शक्तिमान यांच्यापासून निर्माण झाल्याने तिला शाक्त आणि शैव असे दोन्ही स्वरूप आहे.

यथा न जायते पुत्रः पितरं मातरं विना तथा भवं भवानीं च विना नैतच्चराचरम् स्त्रीपुंसप्रभवं विश्वं स्त्रीपुंसात्मकमेव च

जसा मुलगा वडील आणि आई यांच्याशिवाय जन्मत नाही, तसंच भव आणि भवानी यांच्याशिवाय हे चराचर जग अस्तित्वात येत नाही; हे विश्व स्त्री आणि पुरुष यांच्यापासून निर्माण होतं आणि त्यांच्याच स्वरूपाचं आहे.