शिवपुराणम्

देहिनो यस्य कस्यापि क्रियते यदि निग्रहः अनिष्टमष्टमूर्तेस्तत्कृतमेव न संशयः

कोणत्याही जिवाला त्रास दिला, तर तो नक्कीच अष्टमूर्ती असलेल्या महादेवालाच दिला जातो, यात शंका नाही.

अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठाय स्थितं शिवम् भजस्व सर्वभावेन रुद्रः परमकारणम्

अष्टमूर्ती रूपाने साऱ्या जगात वास करणाऱ्या शिवाची, जो सर्वांचा कारण आहे, मनापासून भक्ती कर.

भगवन्परमेशस्य शर्वस्यामिततेजसः मूर्तिभिर्विश्वमेवेदं यथा व्याप्तं तथा श्रुतम्

भगवंता, परमेश्वर शर्व यांच्या अगाध तेजाच्या रूपांनी हे संपूर्ण विश्व व्यापले आहे, असं ऐकायला मिळतं.

अथैतज्ज्ञातुमिच्छामि याथात्म्यं पमेशयोः स्त्रीपुंभावात्मकं चेदं ताभ्यां कथमधिष्ठितम्

आता मला परमेश्वर आणि देवी यांचं खरे स्वरूप जाणून घ्यायचं आहे—हे स्त्री-पुरुषमय जग त्यांच्यामुळे कसं चालतं, हे सांग.

श्रीमद्विभूतिं शिवयोर्याथात्म्यं च समासतः वक्ष्ये तद्विस्तराद्वक्तुं भवेनापि न शक्यते

शिव आणि शिवा यांची दिव्य सामर्थ्यं आणि त्यांचं खरं स्वरूप मी थोडक्यात सांगतो; ते पूर्णपणे सांगणं माझ्यालाही शक्य नाही.

शक्तिः साक्षान्महादेवी महादेवश्च शक्तिमान् तयोर्विभूतिलेशो वै सर्वमेतच्चराचरम्

शक्ती हीच महादेवी आहे आणि महादेव हे शक्तिमान आहेत; त्यांची थोडीशीच महिमा या चराचर जगात दिसते.

वस्तु किंचिदचिद्रूपं किंचिद्वस्तु चिदात्मकम् द्वयं शुद्धमशुद्धं च परं चापरमेव च

काही वस्तू जड आहेत, काही चेतन आहेत; शुद्ध आणि अशुद्ध, श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ अशा दोन्ही प्रकारच्या गोष्टी आहेत.

यत्संसरति चिच्चक्रमचिच्चक्रसमन्वितम् तदेवाशुद्धमपरमितरं तु परं शुभम्

जे चेतना आणि अचेतना यांच्या संयोगाने संसारात फिरतं, ते अशुद्ध आहे; पण जे त्यापलीकडे आहे, तेच खऱ्या अर्थाने शुभ आणि श्रेष्ठ आहे.

अपरं च परं चैव द्वयं चिदचिदात्मकम् शिवस्य च शिवायाश्च स्वाम्यं चैतत्स्वभावतः

कनिष्ठ आणि श्रेष्ठ, दोन्हीही चेतन आणि अचेतन स्वरूपाचं आहे; हेच शिव आणि शिवा यांचं स्वाभाविक अधिपत्य आहे.

शिवयोर्वै वशे विश्वं न विश्वस्य वशे शिवौ ईशितव्यमिदं यस्मात्तस्माद्विश्वेश्वरौ शिवौ

हे विश्व शिव आणि शिवेच्या अधीन आहे, विश्वाच्या अधीन ते नाहीत; म्हणूनच शिव आणि शिवा हे विश्वाचे खरे स्वामी आहेत.

यथा शिवस्तथा देवी यथा देवी तथा शिवः नानयोरंतरं विद्याच्चंद्रचन्द्रिकयोरिव

शिव जसे, तशीच देवी; देवी जशी, तसाच शिव. चंद्र आणि चांदण्या यांच्यात फरक नसतो, तसाच या दोघांतही कोणताही भेद नाही, हे समजावं.

चंद्रो न खलु भात्येष यथा चंद्रिकया विना न भाति विद्यमानो ऽपि तथा शक्त्या विना शिवः

जसा चंद्र चांदण्या नसल्या तर प्रकाश देऊ शकत नाही, तसाच शक्तीशिवाय शिवाचं तेज प्रकट होत नाही.

प्रभया हि विनायद्वद्भानुरेष न विद्यते प्रभा च भानुना तेन सुतरां तदुपाश्रया

प्रभा नसली तर सूर्य असूच शकत नाही; आणि प्रभा पूर्णपणे सूर्यावरच अवलंबून असते.

एवं परस्परापेक्षा शक्तिशक्तिमतोः स्थिता न शिवेन विना शक्तिर्न शक्त्या च विना शिवः

अशा प्रकारे शक्ती आणि शक्तिमान यांचं अस्तित्व एकमेकांवर अवलंबून आहे; शिवाशिवाय शक्ती नाही, आणि शक्तीशिवाय शिवही नाही.

शक्तौयया शिवो नित्यं भक्तौ मुक्तौ च देहिनाम् आद्या सैका परा शक्तिश्चिन्मयी शिवसंश्रया

हीच शक्तीमुळे शिव नेहमी भक्ती आणि मुक्तीमध्ये देहधारकांसाठी असतो; तीच एक आद्य, परा, चैतन्यस्वरूप, आणि शिवावर अवलंबून असलेली शक्ती आहे.

यामाहुरखिलेशस्य तैस्तैरनुगुणैर्गुणैः समानधर्मिणीमेव शिवस्य परमात्मनः

जिला सर्वांच्या अधिपतीची शक्ती म्हणतात, ती वेगवेगळ्या गुणांनी युक्त असूनही, शिव परमात्म्याशी एकरूप आहे.

सैका परा च चिद्रूपा शक्तिः प्रसवधर्मिणी विभज्य बहुधा विश्वं विदधाति शिवेच्छया

तीच एक परा, चैतन्यस्वरूप, सृजनशील शक्ती आहे; ती शिवाच्या इच्छेने हे विश्व अनेक प्रकारांनी विभागून, त्याची रचना करते.

सा मूलप्रकृतिर्माया त्रिगुणा च त्रिधा स्मृता शिवया च विपर्यस्तं यया ततमिदं जगत्

ती मूळ प्रकृती म्हणजे माया, ती तीन गुणांनी युक्त आहे आणि तिला त्रैविध्य मानले जाते. तिच्यामुळेच शिवालाही आच्छादले जाते आणि हे सर्व जग तिच्याच व्यापाने भरले आहे.

एकधा च द्विधा चैव तथा शतसहस्रधा शक्तयः खलु भिद्यंते बहुधा व्यवहारतः

ती शक्ती कधी एकरूप, कधी दोन भागात, तर कधी शेकडो-हजारो प्रकारांनी विभागली जाते; व्यवहारात ती अनेक प्रकारांनी प्रकट होते.

शिवेच्छया पराशक्तिः शिवतत्त्वैकतां गता ततः परिस्फुरत्यादौ सर्गे तैलं तिलादिव

शिवाच्या इच्छेने ती पराशक्ती शिवतत्त्वाशी एकरूप होते आणि मग सृष्टीच्या आरंभी ती तिळातून तेल जसे निघते तसे प्रकट होते.

ततः क्रियाख्यया शक्त्या शक्तौ शक्तिमदुत्थया तस्यां विक्षोभ्यमाणायामादौ नादः समुद्बभौ

नंतर, त्या क्रियाशक्तीमुळे, जी शक्तिमानातून उत्पन्न होते आणि जेव्हा ती शक्ती हलवली जाते, तेव्हा सुरुवातीला नाद उत्पन्न होतो.

नादाद्विनिःसृतो बिंदुर्बिंदोदेवस्सदाशिवः तस्मान्महेश्वरो जातः शुद्धविद्या महेश्वरात्

त्या नादातून बिंदू निर्माण झाला; बिंदूपासून सदाशिव देव उत्पन्न झाला; त्याच्यापासून महेश्वर आणि महेश्वरापासून शुद्ध विद्या प्रकट झाली.

सा वाचामीश्वरी शक्तिर्वागीशाख्या हि शूलिनः या सा वर्णस्वरूपेण मातृकेपि विजृम्भते

ती वाणीची ईश्वरी शक्ती, जी शूलधारीची वागीशा म्हणून ओळखली जाते, तीच मातेच्या रूपात अक्षरांच्या स्वरूपात विस्तारते.

अथानंतसमावेशान्माया कालमवासृजत् नियतिञ्च कलां विद्यां कलातोरागपूरुषौ

मग अनंत सामर्थ्याने मायेनं काळ, नियती, मर्यादा, विद्या आणि मर्यादेतून आसक्ती व पुरुष यांची निर्मिती केली.

मायातः पुनरेवाभूदव्यक्तं त्रिगुणात्मकम् त्रिगुणाच्च ततो व्यक्ताद्विभक्ताः स्युस्त्रयो गुणाः

मायेतून पुन्हा त्रिगुणात्मक अव्यक्त उत्पन्न झाले; आणि त्या त्रिगुणात्मक अव्यक्तातून तीन गुण स्वतंत्रपणे प्रकट झाले.

सत्त्वं रजस्तमश्चेति यैर्व्याप्तमखिलं जगत् गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यो गुणेशाख्यास्त्रिमूर्तयः

सत्त्व, रज आणि तम या तिघांनी हे संपूर्ण जग व्यापले आहे; आणि या गुणांना हलविल्यावर गुणांचे अधिपती असलेल्या त्रिमूर्ती प्रकट झाले.

अभवन्महदादीनि तत्त्वानि च यथाक्रमम् तेभ्यस्स्युरण्डपिण्डानि त्वसंख्यानि शिवाज्ञया अधिष्ठितान्यनन्ताद्यैर्विद्येशैश्चक्रवर्तिभिः

त्यांच्यापासून महतादी तत्त्वे योग्य क्रमाने प्रकट झाली; त्यापासून शिवाच्या आज्ञेने आणि अनंत विद्याधिपतींच्या अधिपत्याखाली असंख्य अंडे निर्माण झाली.

शरीरांतरभेदेन शक्तेर्भेदाः प्रकीर्तिताः नानारूपास्तु विज्ञेयाः स्थूलसूक्ष्मविभेदतः

शरीरांच्या भेदांनुसार शक्तीचे विभाग सांगितले गेले आहेत; ते विविध रूपांचे असून स्थूल आणि सूक्ष्म अशा भेदांनी ओळखावेत.

रुद्रस्य रौद्री सा शक्तिर्विष्णौर्वै वैष्णवी मता ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रोक्ता चेन्द्रस्यैंद्रीति कथ्यते

रुद्राची रौद्री शक्ती, विष्णूची वैष्णवी, ब्रह्माची ब्रह्माणी आणि इंद्राची ऐंद्र शक्ती म्हणून ओळखली जाते.