शिवपुराणम्

बहिरंतर्गता विश्वं व्याप्य तेजोमयी शुभा रौद्री रुद्राव्यया मूर्तिरास्थिता घोररूपिणी

'रौद्री' नावाची शुभ मूर्ती, जी रुद्राची आहे, ती प्रकाशमय, अविनाशी असून, भीषण रूप धारण करून, बाहेर आणि आत सर्व विश्व व्यापते.

स्पंदयत्यनिलात्मदं बिभर्ति स्पंदते स्वयम् औग्रीति कथ्यते सद्भिर्मूर्तिरुग्रस्य वेधसः

'उग्र' नावाची सृष्टीकर्त्याची मूर्ती, स्वतःच हालचाल करते, प्राणवायू धारण करते आणि जगात हालचाल निर्माण करते, असे ज्ञानी लोक सांगतात.

सर्वावकाशदा सर्वव्यापिका गगनात्मिका मूर्तिर्भीमस्य भीमाख्या भूतवृंदस्य भेदिका

'भीम' नावाची मूर्ती, जी भीमाची आहे, ती सर्व अवकाश देणारी, सर्वत्र व्यापणारी, आकाशस्वरूप आणि सर्व भूतांच्या विभागणी करणारी आहे.

सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनी मूर्तिः पशुपतेर्ज्ञेया पशुपाशनिकृंतनी

'पशुपती'ची मूर्ती सर्वांचा अधिपती, सर्व क्षेत्रात वास करणारी आणि जीवांच्या बंधनांना तोडणारी म्हणून ओळखावी.

दीपयंती जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वया ईशानाख्यमहेशस्य मूर्तिर्दिवि विसर्पति

'ईशान' नावाची महेशाची मूर्ती, जी सूर्यासारखी आहे, ती संपूर्ण जग उजळवते आणि आकाशात संचार करते.

आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः महादेवस्य सा मूर्तिर्महादेवसमाह्वया

'महादेव' नावाची महादेवाची मूर्ती, जी चंद्र आहे, अमृतासारखी असून, सर्व जगाचे पोषण करते.

आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः शिवस्य परमात्मनः व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्

शिवाच्या आठव्या मूर्तीचे स्वरूप म्हणजे त्याचे स्वतःचे आत्मरूप आहे; इतर सर्व मूर्तींमध्ये व्यापून, त्या शिवापासूनच हे विश्व शिवमय आहे.

वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यंति वै यथा शिवस्य पूजया तद्वत्पुष्यत्यस्य वपुर्जगत्

झाडाच्या मुळांना पाणी घातल्यावर जशा फांद्या फुलतात, तसेच शिवाची पूजा केल्याने या जगाचे शरीर फुलते.

सर्वाभयप्रदानं च सर्वानुग्रहणं तथा सर्वोपकारकरणं शिवस्याराधनं विदुः

शिवाची पूजा म्हणजे सर्वांना निर्भयता देणे, सर्वांवर कृपा करणे आणि सर्व उपकार करणे असे मानले जाते.

यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता तथा सर्वस्य संप्रीत्या प्रीतो भवति शंकरः

जसं इथे वडील आपल्या मुला-नातवांवर प्रेम करतात आणि त्यांना आनंद होतो, तसंच सर्वांच्या प्रेमाने शंकर प्रसन्न होतो.

देहिनो यस्य कस्यापि क्रियते यदि निग्रहः अनिष्टमष्टमूर्तेस्तत्कृतमेव न संशयः

कोणत्याही जिवाला त्रास दिला, तर तो नक्कीच अष्टमूर्ती असलेल्या महादेवालाच दिला जातो, यात शंका नाही.

अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठाय स्थितं शिवम् भजस्व सर्वभावेन रुद्रः परमकारणम्

अष्टमूर्ती रूपाने साऱ्या जगात वास करणाऱ्या शिवाची, जो सर्वांचा कारण आहे, मनापासून भक्ती कर.

भगवन्परमेशस्य शर्वस्यामिततेजसः मूर्तिभिर्विश्वमेवेदं यथा व्याप्तं तथा श्रुतम्

भगवंता, परमेश्वर शर्व यांच्या अगाध तेजाच्या रूपांनी हे संपूर्ण विश्व व्यापले आहे, असं ऐकायला मिळतं.

अथैतज्ज्ञातुमिच्छामि याथात्म्यं पमेशयोः स्त्रीपुंभावात्मकं चेदं ताभ्यां कथमधिष्ठितम्

आता मला परमेश्वर आणि देवी यांचं खरे स्वरूप जाणून घ्यायचं आहे—हे स्त्री-पुरुषमय जग त्यांच्यामुळे कसं चालतं, हे सांग.

श्रीमद्विभूतिं शिवयोर्याथात्म्यं च समासतः वक्ष्ये तद्विस्तराद्वक्तुं भवेनापि न शक्यते

शिव आणि शिवा यांची दिव्य सामर्थ्यं आणि त्यांचं खरं स्वरूप मी थोडक्यात सांगतो; ते पूर्णपणे सांगणं माझ्यालाही शक्य नाही.

शक्तिः साक्षान्महादेवी महादेवश्च शक्तिमान् तयोर्विभूतिलेशो वै सर्वमेतच्चराचरम्

शक्ती हीच महादेवी आहे आणि महादेव हे शक्तिमान आहेत; त्यांची थोडीशीच महिमा या चराचर जगात दिसते.

वस्तु किंचिदचिद्रूपं किंचिद्वस्तु चिदात्मकम् द्वयं शुद्धमशुद्धं च परं चापरमेव च

काही वस्तू जड आहेत, काही चेतन आहेत; शुद्ध आणि अशुद्ध, श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ अशा दोन्ही प्रकारच्या गोष्टी आहेत.

यत्संसरति चिच्चक्रमचिच्चक्रसमन्वितम् तदेवाशुद्धमपरमितरं तु परं शुभम्

जे चेतना आणि अचेतना यांच्या संयोगाने संसारात फिरतं, ते अशुद्ध आहे; पण जे त्यापलीकडे आहे, तेच खऱ्या अर्थाने शुभ आणि श्रेष्ठ आहे.

अपरं च परं चैव द्वयं चिदचिदात्मकम् शिवस्य च शिवायाश्च स्वाम्यं चैतत्स्वभावतः

कनिष्ठ आणि श्रेष्ठ, दोन्हीही चेतन आणि अचेतन स्वरूपाचं आहे; हेच शिव आणि शिवा यांचं स्वाभाविक अधिपत्य आहे.

शिवयोर्वै वशे विश्वं न विश्वस्य वशे शिवौ ईशितव्यमिदं यस्मात्तस्माद्विश्वेश्वरौ शिवौ

हे विश्व शिव आणि शिवेच्या अधीन आहे, विश्वाच्या अधीन ते नाहीत; म्हणूनच शिव आणि शिवा हे विश्वाचे खरे स्वामी आहेत.

यथा शिवस्तथा देवी यथा देवी तथा शिवः नानयोरंतरं विद्याच्चंद्रचन्द्रिकयोरिव

शिव जसे, तशीच देवी; देवी जशी, तसाच शिव. चंद्र आणि चांदण्या यांच्यात फरक नसतो, तसाच या दोघांतही कोणताही भेद नाही, हे समजावं.

चंद्रो न खलु भात्येष यथा चंद्रिकया विना न भाति विद्यमानो ऽपि तथा शक्त्या विना शिवः

जसा चंद्र चांदण्या नसल्या तर प्रकाश देऊ शकत नाही, तसाच शक्तीशिवाय शिवाचं तेज प्रकट होत नाही.

प्रभया हि विनायद्वद्भानुरेष न विद्यते प्रभा च भानुना तेन सुतरां तदुपाश्रया

प्रभा नसली तर सूर्य असूच शकत नाही; आणि प्रभा पूर्णपणे सूर्यावरच अवलंबून असते.

एवं परस्परापेक्षा शक्तिशक्तिमतोः स्थिता न शिवेन विना शक्तिर्न शक्त्या च विना शिवः

अशा प्रकारे शक्ती आणि शक्तिमान यांचं अस्तित्व एकमेकांवर अवलंबून आहे; शिवाशिवाय शक्ती नाही, आणि शक्तीशिवाय शिवही नाही.

शक्तौयया शिवो नित्यं भक्तौ मुक्तौ च देहिनाम् आद्या सैका परा शक्तिश्चिन्मयी शिवसंश्रया

हीच शक्तीमुळे शिव नेहमी भक्ती आणि मुक्तीमध्ये देहधारकांसाठी असतो; तीच एक आद्य, परा, चैतन्यस्वरूप, आणि शिवावर अवलंबून असलेली शक्ती आहे.

यामाहुरखिलेशस्य तैस्तैरनुगुणैर्गुणैः समानधर्मिणीमेव शिवस्य परमात्मनः

जिला सर्वांच्या अधिपतीची शक्ती म्हणतात, ती वेगवेगळ्या गुणांनी युक्त असूनही, शिव परमात्म्याशी एकरूप आहे.

सैका परा च चिद्रूपा शक्तिः प्रसवधर्मिणी विभज्य बहुधा विश्वं विदधाति शिवेच्छया

तीच एक परा, चैतन्यस्वरूप, सृजनशील शक्ती आहे; ती शिवाच्या इच्छेने हे विश्व अनेक प्रकारांनी विभागून, त्याची रचना करते.

सा मूलप्रकृतिर्माया त्रिगुणा च त्रिधा स्मृता शिवया च विपर्यस्तं यया ततमिदं जगत्

ती मूळ प्रकृती म्हणजे माया, ती तीन गुणांनी युक्त आहे आणि तिला त्रैविध्य मानले जाते. तिच्यामुळेच शिवालाही आच्छादले जाते आणि हे सर्व जग तिच्याच व्यापाने भरले आहे.

एकधा च द्विधा चैव तथा शतसहस्रधा शक्तयः खलु भिद्यंते बहुधा व्यवहारतः

ती शक्ती कधी एकरूप, कधी दोन भागात, तर कधी शेकडो-हजारो प्रकारांनी विभागली जाते; व्यवहारात ती अनेक प्रकारांनी प्रकट होते.