शिवपुराणम्

त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरीं मूर्तिमैश्वरीम् पुरुषाख्यं विदुस्सर्वे पुराणार्थविशारदाः

पुराणार्थ जाणणारे सर्वजण म्हणतात की, पुरुष नावाची ईश्वरमूर्ती त्वचा, हात, स्पर्श आणि वाऱ्यावर अधिष्ठान करते.

चक्षुषश्चरणस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च अघोराख्यामधिष्ठात्रीं मूर्तिमाहुर्मनीषिणः

डोळा, पाय, रूप आणि अग्नी यांवर 'अघोर' नावाची मूर्ती अधिष्ठान करते असे ज्ञानी लोक सांगतात.

रमनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च ईश्वरीं वामदेवाख्यां मूर्तिं तन्निरतां विदुः

आनंद, जिभ, चव आणि पाणी यांमध्ये रमणारी 'वामदेव' नावाची ईश्वरी मूर्ती आहे असे जाणकार मानतात.

घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा सद्यो जाताह्वयां मूर्तिमीश्वरीं संप्रचक्षते

नाक, जननेंद्रिय, सुगंध आणि पृथ्वी यांवर 'सद्योजात' नावाची ईश्वरी मूर्ती अधिष्ठान करते असे ते म्हणतात.

मूर्तयः पञ्च देवस्य वंदनीयाः प्रयत्नतः श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः

देवतांच्या या पाच मूर्ती, जे उत्तम कल्याण शोधतात अशांनी नेहमी भक्तीभावाने पूजाव्या, कारण त्या सर्व शुभतेचे एकमेव कारण आहेत.

तस्य देवादिदेवस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव

त्या देवाधिदेवाच्या आठ मूर्तींनी हे जग बनले आहे; त्या सर्वांमध्ये व्यापून, हे विश्व त्यातच स्थिर आहे, जसे दोऱ्यावर ओवलेले मौल्यवान मणी असतात.

ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः

'ईशान' हा महादेव आणि आठ प्रसिद्ध मूर्ती सांगितल्या आहेत.

भूम्यंभोग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः अधिष्ठिता महेशस्य शर्वाद्यैरष्टमूर्तिभिः

पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वारा, आकाश, क्षेत्रज्ञ, सूर्य आणि चंद्र या सर्वांवर महेश आठ मूर्तींनी, शर्व इत्यादींनी, अधिष्ठान करतो.

चराचरात्मकं विश्वं धत्ते विश्वंभरात्मिका शार्वीर्शिवाह्वया मूर्तिरिति शास्त्रस्य निश्चयः

'शर्वी' किंवा 'शिव' नावाची मूर्ती, विश्वाचे आधाररूप असून, जड-चेतन जगाला धारण करते; हेच शास्त्राचे निश्चित मत आहे.

संजीवनं समस्तस्य जगतस्सलिलात्मिका भावीति गीयते मूर्तिभवस्य परमात्मनः

पाण्याच्या स्वरूपातील त्या परमतत्त्वाची मूर्ती संपूर्ण जगाला जीवन देणारी म्हणून गातात.

बहिरंतर्गता विश्वं व्याप्य तेजोमयी शुभा रौद्री रुद्राव्यया मूर्तिरास्थिता घोररूपिणी

'रौद्री' नावाची शुभ मूर्ती, जी रुद्राची आहे, ती प्रकाशमय, अविनाशी असून, भीषण रूप धारण करून, बाहेर आणि आत सर्व विश्व व्यापते.

स्पंदयत्यनिलात्मदं बिभर्ति स्पंदते स्वयम् औग्रीति कथ्यते सद्भिर्मूर्तिरुग्रस्य वेधसः

'उग्र' नावाची सृष्टीकर्त्याची मूर्ती, स्वतःच हालचाल करते, प्राणवायू धारण करते आणि जगात हालचाल निर्माण करते, असे ज्ञानी लोक सांगतात.

सर्वावकाशदा सर्वव्यापिका गगनात्मिका मूर्तिर्भीमस्य भीमाख्या भूतवृंदस्य भेदिका

'भीम' नावाची मूर्ती, जी भीमाची आहे, ती सर्व अवकाश देणारी, सर्वत्र व्यापणारी, आकाशस्वरूप आणि सर्व भूतांच्या विभागणी करणारी आहे.

सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनी मूर्तिः पशुपतेर्ज्ञेया पशुपाशनिकृंतनी

'पशुपती'ची मूर्ती सर्वांचा अधिपती, सर्व क्षेत्रात वास करणारी आणि जीवांच्या बंधनांना तोडणारी म्हणून ओळखावी.

दीपयंती जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वया ईशानाख्यमहेशस्य मूर्तिर्दिवि विसर्पति

'ईशान' नावाची महेशाची मूर्ती, जी सूर्यासारखी आहे, ती संपूर्ण जग उजळवते आणि आकाशात संचार करते.

आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः महादेवस्य सा मूर्तिर्महादेवसमाह्वया

'महादेव' नावाची महादेवाची मूर्ती, जी चंद्र आहे, अमृतासारखी असून, सर्व जगाचे पोषण करते.

आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः शिवस्य परमात्मनः व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्

शिवाच्या आठव्या मूर्तीचे स्वरूप म्हणजे त्याचे स्वतःचे आत्मरूप आहे; इतर सर्व मूर्तींमध्ये व्यापून, त्या शिवापासूनच हे विश्व शिवमय आहे.

वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यंति वै यथा शिवस्य पूजया तद्वत्पुष्यत्यस्य वपुर्जगत्

झाडाच्या मुळांना पाणी घातल्यावर जशा फांद्या फुलतात, तसेच शिवाची पूजा केल्याने या जगाचे शरीर फुलते.

सर्वाभयप्रदानं च सर्वानुग्रहणं तथा सर्वोपकारकरणं शिवस्याराधनं विदुः

शिवाची पूजा म्हणजे सर्वांना निर्भयता देणे, सर्वांवर कृपा करणे आणि सर्व उपकार करणे असे मानले जाते.

यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता तथा सर्वस्य संप्रीत्या प्रीतो भवति शंकरः

जसं इथे वडील आपल्या मुला-नातवांवर प्रेम करतात आणि त्यांना आनंद होतो, तसंच सर्वांच्या प्रेमाने शंकर प्रसन्न होतो.

देहिनो यस्य कस्यापि क्रियते यदि निग्रहः अनिष्टमष्टमूर्तेस्तत्कृतमेव न संशयः

कोणत्याही जिवाला त्रास दिला, तर तो नक्कीच अष्टमूर्ती असलेल्या महादेवालाच दिला जातो, यात शंका नाही.

अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठाय स्थितं शिवम् भजस्व सर्वभावेन रुद्रः परमकारणम्

अष्टमूर्ती रूपाने साऱ्या जगात वास करणाऱ्या शिवाची, जो सर्वांचा कारण आहे, मनापासून भक्ती कर.

भगवन्परमेशस्य शर्वस्यामिततेजसः मूर्तिभिर्विश्वमेवेदं यथा व्याप्तं तथा श्रुतम्

भगवंता, परमेश्वर शर्व यांच्या अगाध तेजाच्या रूपांनी हे संपूर्ण विश्व व्यापले आहे, असं ऐकायला मिळतं.

अथैतज्ज्ञातुमिच्छामि याथात्म्यं पमेशयोः स्त्रीपुंभावात्मकं चेदं ताभ्यां कथमधिष्ठितम्

आता मला परमेश्वर आणि देवी यांचं खरे स्वरूप जाणून घ्यायचं आहे—हे स्त्री-पुरुषमय जग त्यांच्यामुळे कसं चालतं, हे सांग.

श्रीमद्विभूतिं शिवयोर्याथात्म्यं च समासतः वक्ष्ये तद्विस्तराद्वक्तुं भवेनापि न शक्यते

शिव आणि शिवा यांची दिव्य सामर्थ्यं आणि त्यांचं खरं स्वरूप मी थोडक्यात सांगतो; ते पूर्णपणे सांगणं माझ्यालाही शक्य नाही.

शक्तिः साक्षान्महादेवी महादेवश्च शक्तिमान् तयोर्विभूतिलेशो वै सर्वमेतच्चराचरम्

शक्ती हीच महादेवी आहे आणि महादेव हे शक्तिमान आहेत; त्यांची थोडीशीच महिमा या चराचर जगात दिसते.

वस्तु किंचिदचिद्रूपं किंचिद्वस्तु चिदात्मकम् द्वयं शुद्धमशुद्धं च परं चापरमेव च

काही वस्तू जड आहेत, काही चेतन आहेत; शुद्ध आणि अशुद्ध, श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ अशा दोन्ही प्रकारच्या गोष्टी आहेत.

यत्संसरति चिच्चक्रमचिच्चक्रसमन्वितम् तदेवाशुद्धमपरमितरं तु परं शुभम्

जे चेतना आणि अचेतना यांच्या संयोगाने संसारात फिरतं, ते अशुद्ध आहे; पण जे त्यापलीकडे आहे, तेच खऱ्या अर्थाने शुभ आणि श्रेष्ठ आहे.

अपरं च परं चैव द्वयं चिदचिदात्मकम् शिवस्य च शिवायाश्च स्वाम्यं चैतत्स्वभावतः

कनिष्ठ आणि श्रेष्ठ, दोन्हीही चेतन आणि अचेतन स्वरूपाचं आहे; हेच शिव आणि शिवा यांचं स्वाभाविक अधिपत्य आहे.