शिवपुराणम्

स शिवस्सर्वमेवेदं स्वकीयाभिश्च मूर्तिभिः अधितिष्ठत्यमेयात्मा ह्येतत्सर्वमनुस्मृतम्

तो शिव, मोजता न येणारा आत्मा, आपल्या स्वतःच्या रूपांनी या सर्वात वास करतो; हे सर्व त्याचेच म्हणून ओळखले जाते.

ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो महेशानस्सदाशिवः मूर्तयस्तस्य विज्ञेया याभिर्विश्वमिदं ततम्

ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, महेशान, आणि सदाशिव—ही त्याची रूपे म्हणून ओळखली जातात, ज्यांनी हे विश्व व्यापले आहे.

अथान्याश्चापि तनवः पञ्च ब्रह्मसमाह्वयाः तनूभिस्ताभिराव्याप्तमिह किंचिन्न विद्यते

याशिवाय, आणखी पाच रूपे आहेत, ज्यांना ब्रह्म म्हणतात; या देहांनी सर्व काही व्यापले आहे, आणि त्यांच्याबाहेर काहीच राहत नाही.

ईशानः पुरुषो ऽघोरो वामः सद्यस्तथैव च ब्रह्माण्येतानि देवस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः

ईशान, पुरुष, अघोर, वाम, आणि सद्य—या पाच देवाच्या मूर्ती ब्रह्म म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

ईशानाख्या तु या तस्य मूर्तिराद्या गरीयसी भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति

त्याची जी ईशान नावाची मूर्ती आहे, ती सर्वात श्रेष्ठ आणि महत्त्वाची आहे; ती प्रकृतीचा भोक्ता, क्षेत्रज्ञ, याच्यावर थेट अधिष्ठान करते.

स्थाणोस्तत्पुरुषाख्या या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः गुणाश्रयात्मकं भोग्यमव्यक्तमधितिष्ठति

प्रभूची जी तट्पुरुष नावाची मूर्ती आहे, ती स्थिर आहे आणि गुणांच्या आधारावर असलेल्या, अनुभवायच्या अव्यक्तावर अधिष्ठान करते.

धर्माद्यष्टांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः अधितिष्ठत्यघोराख्या मूर्तिरत्यंतपूजिता

पिनाकधारी शिवाची अत्यंत पूज्य अघोर नावाची मूर्ती, धर्म व इतर आठ अंगांनी युक्त बुद्धितत्त्वावर अधिष्ठान करते.

वामदेवाह्वयां मूर्तिं महादेवस्य वेधसः अहंकृतेरधिष्ठात्रीमाहुरागमवेदिनः

आगम जाणणारे सांगतात की, महादेवाची वामदेव नावाची मूर्ती अहंकारावर अधिष्ठान करते.

सद्यो जाताह्वयां मूर्तिं शम्भोरमितवर्चसः मानसः समधिष्ठात्रीं मतिमंतः प्रचक्षते

अमित तेज असलेल्या शंभूच्या सद्योजात नावाच्या मूर्तीला मनावर अधिष्ठान करणारी असे म्हटले जाते.

श्रोत्रस्य वाचः शब्दस्य विभोर्व्योम्नस्तथैव च ईश्वरीमीश्वरस्येमामीशाख्यां हि विदुर्बुधाः

ज्ञानी लोक म्हणतात की, ईशान नावाची प्रभूची मूर्ती, कान, वाणी, शब्द आणि आकाशावर अधिष्ठान करते.

त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरीं मूर्तिमैश्वरीम् पुरुषाख्यं विदुस्सर्वे पुराणार्थविशारदाः

पुराणार्थ जाणणारे सर्वजण म्हणतात की, पुरुष नावाची ईश्वरमूर्ती त्वचा, हात, स्पर्श आणि वाऱ्यावर अधिष्ठान करते.

चक्षुषश्चरणस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च अघोराख्यामधिष्ठात्रीं मूर्तिमाहुर्मनीषिणः

डोळा, पाय, रूप आणि अग्नी यांवर 'अघोर' नावाची मूर्ती अधिष्ठान करते असे ज्ञानी लोक सांगतात.

रमनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च ईश्वरीं वामदेवाख्यां मूर्तिं तन्निरतां विदुः

आनंद, जिभ, चव आणि पाणी यांमध्ये रमणारी 'वामदेव' नावाची ईश्वरी मूर्ती आहे असे जाणकार मानतात.

घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा सद्यो जाताह्वयां मूर्तिमीश्वरीं संप्रचक्षते

नाक, जननेंद्रिय, सुगंध आणि पृथ्वी यांवर 'सद्योजात' नावाची ईश्वरी मूर्ती अधिष्ठान करते असे ते म्हणतात.

मूर्तयः पञ्च देवस्य वंदनीयाः प्रयत्नतः श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः

देवतांच्या या पाच मूर्ती, जे उत्तम कल्याण शोधतात अशांनी नेहमी भक्तीभावाने पूजाव्या, कारण त्या सर्व शुभतेचे एकमेव कारण आहेत.

तस्य देवादिदेवस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव

त्या देवाधिदेवाच्या आठ मूर्तींनी हे जग बनले आहे; त्या सर्वांमध्ये व्यापून, हे विश्व त्यातच स्थिर आहे, जसे दोऱ्यावर ओवलेले मौल्यवान मणी असतात.

ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः

'ईशान' हा महादेव आणि आठ प्रसिद्ध मूर्ती सांगितल्या आहेत.

भूम्यंभोग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः अधिष्ठिता महेशस्य शर्वाद्यैरष्टमूर्तिभिः

पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वारा, आकाश, क्षेत्रज्ञ, सूर्य आणि चंद्र या सर्वांवर महेश आठ मूर्तींनी, शर्व इत्यादींनी, अधिष्ठान करतो.

चराचरात्मकं विश्वं धत्ते विश्वंभरात्मिका शार्वीर्शिवाह्वया मूर्तिरिति शास्त्रस्य निश्चयः

'शर्वी' किंवा 'शिव' नावाची मूर्ती, विश्वाचे आधाररूप असून, जड-चेतन जगाला धारण करते; हेच शास्त्राचे निश्चित मत आहे.

संजीवनं समस्तस्य जगतस्सलिलात्मिका भावीति गीयते मूर्तिभवस्य परमात्मनः

पाण्याच्या स्वरूपातील त्या परमतत्त्वाची मूर्ती संपूर्ण जगाला जीवन देणारी म्हणून गातात.

बहिरंतर्गता विश्वं व्याप्य तेजोमयी शुभा रौद्री रुद्राव्यया मूर्तिरास्थिता घोररूपिणी

'रौद्री' नावाची शुभ मूर्ती, जी रुद्राची आहे, ती प्रकाशमय, अविनाशी असून, भीषण रूप धारण करून, बाहेर आणि आत सर्व विश्व व्यापते.

स्पंदयत्यनिलात्मदं बिभर्ति स्पंदते स्वयम् औग्रीति कथ्यते सद्भिर्मूर्तिरुग्रस्य वेधसः

'उग्र' नावाची सृष्टीकर्त्याची मूर्ती, स्वतःच हालचाल करते, प्राणवायू धारण करते आणि जगात हालचाल निर्माण करते, असे ज्ञानी लोक सांगतात.

सर्वावकाशदा सर्वव्यापिका गगनात्मिका मूर्तिर्भीमस्य भीमाख्या भूतवृंदस्य भेदिका

'भीम' नावाची मूर्ती, जी भीमाची आहे, ती सर्व अवकाश देणारी, सर्वत्र व्यापणारी, आकाशस्वरूप आणि सर्व भूतांच्या विभागणी करणारी आहे.

सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनी मूर्तिः पशुपतेर्ज्ञेया पशुपाशनिकृंतनी

'पशुपती'ची मूर्ती सर्वांचा अधिपती, सर्व क्षेत्रात वास करणारी आणि जीवांच्या बंधनांना तोडणारी म्हणून ओळखावी.

दीपयंती जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वया ईशानाख्यमहेशस्य मूर्तिर्दिवि विसर्पति

'ईशान' नावाची महेशाची मूर्ती, जी सूर्यासारखी आहे, ती संपूर्ण जग उजळवते आणि आकाशात संचार करते.

आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः महादेवस्य सा मूर्तिर्महादेवसमाह्वया

'महादेव' नावाची महादेवाची मूर्ती, जी चंद्र आहे, अमृतासारखी असून, सर्व जगाचे पोषण करते.

आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः शिवस्य परमात्मनः व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्

शिवाच्या आठव्या मूर्तीचे स्वरूप म्हणजे त्याचे स्वतःचे आत्मरूप आहे; इतर सर्व मूर्तींमध्ये व्यापून, त्या शिवापासूनच हे विश्व शिवमय आहे.

वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यंति वै यथा शिवस्य पूजया तद्वत्पुष्यत्यस्य वपुर्जगत्

झाडाच्या मुळांना पाणी घातल्यावर जशा फांद्या फुलतात, तसेच शिवाची पूजा केल्याने या जगाचे शरीर फुलते.

सर्वाभयप्रदानं च सर्वानुग्रहणं तथा सर्वोपकारकरणं शिवस्याराधनं विदुः

शिवाची पूजा म्हणजे सर्वांना निर्भयता देणे, सर्वांवर कृपा करणे आणि सर्व उपकार करणे असे मानले जाते.