शिवपुराणम्

ततश्चान्ये सुसंरब्धा लोकपाला महाबलाः ससृजुस्तृणमुद्दिश्य स्वायुधानि सहस्रशः

मग इतरही प्रचंड शक्तिशाली लोकपाल रागाने पेटून, त्या गवताकडे हजारो शस्त्रे फेकू लागले.

प्रजज्ज्वाल महावह्निः प्रचंडः पवनो ववौ प्रवृद्धो ऽपांपतिर्यद्वत्प्रलये समुपस्थिते

महाभयंकर अग्नी प्रज्वलित झाला, प्रचंड वारा वाहू लागला, आणि जलाधिपती वाढू लागला, जसे प्रलयाच्या वेळी घडते.

एवं देवैस्समारब्धं तृणमुद्दिश्य यत्नतः व्यर्थमासीदहो कृष्ण यक्षस्यात्मबलेन वै

असं कृष्णा, सर्व देवांनी एकत्र येऊन त्या गवतावर प्रयत्न केला, पण यक्षाच्या स्वतःच्या सामर्थ्यामुळे त्यांचे सारे प्रयत्न व्यर्थ गेले.

तदाह यक्षं देवेंद्रः को भवानित्यमर्षितः ततस्स पश्यतामेव तेषामंतरधादथ

तेव्हा देवेंद्राने त्या यक्षाला रागाने विचारले, "तू कोण आहेस?" पण सर्व देवांच्या समोर तो अचानक अदृश्य झाला.

तदंतरे हैमवती देवी दिव्यविभूषणा आविरासीन्नभोरंगे शोभमाना शुचिस्मिता

त्याच वेळी, दिव्य दागिन्यांनी सजलेली हिमालयाची देवी आकाशात प्रकटली, तिच्या तेजस्वी हास्याने सर्वत्र प्रकाश पसरला.

तां दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा देवाः शक्रपुरोगमाः प्रणम्य यक्षं पप्रच्छुः को ऽसौ यक्षो विलक्षणः

ती देवी दिसताच, शक्रासह सर्व देव आश्चर्यचकित झाले; त्यांनी तिला वंदन करून विचारले, "हा विलक्षण यक्ष कोण आहे?"

सा ऽब्रवीत्सस्मितं देवी स युष्माकमगोचरः तेनेदं भ्रम्यते चक्रं संसाराख्यं चराचरम्

हसत हसत देवी म्हणाली, "तो तुमच्या समजण्यापलीकडचा आहे. त्याच्यामुळे हे संसाररूपी चक्र, जड आणि जंगम, फिरत असते."

तेनादौ क्रियते विश्वं तेन संह्रियते पुनः न तन्नियन्ता कश्चित्स्यात्तेन सर्वं नियम्यते

त्याच्यामुळेच या विश्वाची सुरुवात होते आणि त्याच्यामुळेच पुन्हा ते लयाला जाते; त्याच्याशिवाय दुसरा कोणीही नियंत्रक नाही—सर्व काही त्याच्याच अधीन आहे.

इत्युक्त्वा सा महादेवी तत्रैवांतरधत्त वै देवाश्च विस्मिताः सर्वे तां प्रणम्य दिवं ययुः

असे म्हणून ती महादेवी तिथेच अदृश्य झाली; सर्व देवांनी तिला वंदन केले आणि आश्चर्याने परत स्वर्गात गेले.

शृणु कृष्ण महेशस्य शिवस्य परमात्मनः मूर्त्यात्मभिस्ततं कृत्स्नं जगदेतच्चराचरम्

कृष्णा, महेश, शिव, या परमात्म्याच्या विविध रूपांबद्दल ऐक, ज्यांच्या मूर्तींनी हे सगळे जग, जड आणि जंगम, व्यापले आहे.

स शिवस्सर्वमेवेदं स्वकीयाभिश्च मूर्तिभिः अधितिष्ठत्यमेयात्मा ह्येतत्सर्वमनुस्मृतम्

तो शिव, मोजता न येणारा आत्मा, आपल्या स्वतःच्या रूपांनी या सर्वात वास करतो; हे सर्व त्याचेच म्हणून ओळखले जाते.

ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो महेशानस्सदाशिवः मूर्तयस्तस्य विज्ञेया याभिर्विश्वमिदं ततम्

ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, महेशान, आणि सदाशिव—ही त्याची रूपे म्हणून ओळखली जातात, ज्यांनी हे विश्व व्यापले आहे.

अथान्याश्चापि तनवः पञ्च ब्रह्मसमाह्वयाः तनूभिस्ताभिराव्याप्तमिह किंचिन्न विद्यते

याशिवाय, आणखी पाच रूपे आहेत, ज्यांना ब्रह्म म्हणतात; या देहांनी सर्व काही व्यापले आहे, आणि त्यांच्याबाहेर काहीच राहत नाही.

ईशानः पुरुषो ऽघोरो वामः सद्यस्तथैव च ब्रह्माण्येतानि देवस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः

ईशान, पुरुष, अघोर, वाम, आणि सद्य—या पाच देवाच्या मूर्ती ब्रह्म म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

ईशानाख्या तु या तस्य मूर्तिराद्या गरीयसी भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति

त्याची जी ईशान नावाची मूर्ती आहे, ती सर्वात श्रेष्ठ आणि महत्त्वाची आहे; ती प्रकृतीचा भोक्ता, क्षेत्रज्ञ, याच्यावर थेट अधिष्ठान करते.

स्थाणोस्तत्पुरुषाख्या या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः गुणाश्रयात्मकं भोग्यमव्यक्तमधितिष्ठति

प्रभूची जी तट्पुरुष नावाची मूर्ती आहे, ती स्थिर आहे आणि गुणांच्या आधारावर असलेल्या, अनुभवायच्या अव्यक्तावर अधिष्ठान करते.

धर्माद्यष्टांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः अधितिष्ठत्यघोराख्या मूर्तिरत्यंतपूजिता

पिनाकधारी शिवाची अत्यंत पूज्य अघोर नावाची मूर्ती, धर्म व इतर आठ अंगांनी युक्त बुद्धितत्त्वावर अधिष्ठान करते.

वामदेवाह्वयां मूर्तिं महादेवस्य वेधसः अहंकृतेरधिष्ठात्रीमाहुरागमवेदिनः

आगम जाणणारे सांगतात की, महादेवाची वामदेव नावाची मूर्ती अहंकारावर अधिष्ठान करते.

सद्यो जाताह्वयां मूर्तिं शम्भोरमितवर्चसः मानसः समधिष्ठात्रीं मतिमंतः प्रचक्षते

अमित तेज असलेल्या शंभूच्या सद्योजात नावाच्या मूर्तीला मनावर अधिष्ठान करणारी असे म्हटले जाते.

श्रोत्रस्य वाचः शब्दस्य विभोर्व्योम्नस्तथैव च ईश्वरीमीश्वरस्येमामीशाख्यां हि विदुर्बुधाः

ज्ञानी लोक म्हणतात की, ईशान नावाची प्रभूची मूर्ती, कान, वाणी, शब्द आणि आकाशावर अधिष्ठान करते.

त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरीं मूर्तिमैश्वरीम् पुरुषाख्यं विदुस्सर्वे पुराणार्थविशारदाः

पुराणार्थ जाणणारे सर्वजण म्हणतात की, पुरुष नावाची ईश्वरमूर्ती त्वचा, हात, स्पर्श आणि वाऱ्यावर अधिष्ठान करते.

चक्षुषश्चरणस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च अघोराख्यामधिष्ठात्रीं मूर्तिमाहुर्मनीषिणः

डोळा, पाय, रूप आणि अग्नी यांवर 'अघोर' नावाची मूर्ती अधिष्ठान करते असे ज्ञानी लोक सांगतात.

रमनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च ईश्वरीं वामदेवाख्यां मूर्तिं तन्निरतां विदुः

आनंद, जिभ, चव आणि पाणी यांमध्ये रमणारी 'वामदेव' नावाची ईश्वरी मूर्ती आहे असे जाणकार मानतात.

घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा सद्यो जाताह्वयां मूर्तिमीश्वरीं संप्रचक्षते

नाक, जननेंद्रिय, सुगंध आणि पृथ्वी यांवर 'सद्योजात' नावाची ईश्वरी मूर्ती अधिष्ठान करते असे ते म्हणतात.

मूर्तयः पञ्च देवस्य वंदनीयाः प्रयत्नतः श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः

देवतांच्या या पाच मूर्ती, जे उत्तम कल्याण शोधतात अशांनी नेहमी भक्तीभावाने पूजाव्या, कारण त्या सर्व शुभतेचे एकमेव कारण आहेत.

तस्य देवादिदेवस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव

त्या देवाधिदेवाच्या आठ मूर्तींनी हे जग बनले आहे; त्या सर्वांमध्ये व्यापून, हे विश्व त्यातच स्थिर आहे, जसे दोऱ्यावर ओवलेले मौल्यवान मणी असतात.

ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः

'ईशान' हा महादेव आणि आठ प्रसिद्ध मूर्ती सांगितल्या आहेत.

भूम्यंभोग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः अधिष्ठिता महेशस्य शर्वाद्यैरष्टमूर्तिभिः

पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वारा, आकाश, क्षेत्रज्ञ, सूर्य आणि चंद्र या सर्वांवर महेश आठ मूर्तींनी, शर्व इत्यादींनी, अधिष्ठान करतो.

चराचरात्मकं विश्वं धत्ते विश्वंभरात्मिका शार्वीर्शिवाह्वया मूर्तिरिति शास्त्रस्य निश्चयः

'शर्वी' किंवा 'शिव' नावाची मूर्ती, विश्वाचे आधाररूप असून, जड-चेतन जगाला धारण करते; हेच शास्त्राचे निश्चित मत आहे.