शिवपुराणम्

तेषां पतित्वाद्देवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः मलमायादिभिः पाशैः स बध्नाति पशून्पतिः

त्यांच्यावर प्रभुत्व असल्यामुळे शिवाला पशुपती म्हणतात. मल, माया आणि इतर बंधनांनी तो प्रभू सर्व जीवांना बांधतो.

स एव मोचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः चतुर्विंशतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा अमी

तोच योग्य भक्तीने उपासना केल्यावर सर्वांना मुक्त करणारा आहे. चोवीस तत्त्वे—माया, कर्म आणि गुण—ही त्याची बंधने आहेत.

विषया इति कथ्यन्ते पाशा जीवनिबन्धनाः ब्रह्मादिस्तम्बपर्यंतान् पशून्बद्ध्वा महेश्वरः

हीच विषय, म्हणजे जीवनाची बंधने, म्हणून ओळखली जातात. महेश्वर ब्रह्मापासून गवतापर्यंत सर्व जीवांना या बंधनांनी बांधतो.

पाशैरेतैः पतिर्देवः कार्यं कारयति स्वकम् तस्याज्ञया महेशस्य प्रकृतिः पुरुषोचिताम्

या बंधनांनी देव प्रत्येकाला आपापली कर्तव्ये करायला लावतो. महेशाच्या आज्ञेने प्रकृती पुरुषाला योग्य ते निर्माण करते.

बुद्धिं प्रसूते सा बुद्धिरहंकारमहंकृतिः इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रापञ्चकं तथा

ती बुद्धी निर्माण करते; ती बुद्धी अहंकार निर्माण करते; अहंकारातून दहा इंद्रिये आणि एक मन, तसेच पाच सूक्ष्म तत्त्वे निर्माण होतात.

शासनाद्देवदेवस्य शिवस्य शिवदायिनः तन्मात्राण्यपि तस्यैव शासनेन महीयसा

देवांचा देव, शिव, कल्याणकारी आहे. त्याच्या आज्ञेनेच ही सूक्ष्म तत्त्वेही निर्माण होतात.

महाभूतान्यशेषाणि भावयंत्यनुपूर्वशः ब्रह्मादीनां तृणान्तानां देहिनां देहसंगतिम्

सर्व महाभूतं एकामागून एक निर्माण होतात आणि ब्रह्मापासून अगदी गवताच्या काडीपर्यंत सर्व देहधारकांची शरीरे घडवतात.

महाभूतान्यशेषाणि जनयंति शिवाज्ञया अध्यवस्यति वै बुद्धिरहंकारोभिमन्यते

महाभूतं सर्व काहीं शिवाच्या आज्ञेने निर्माण होतं; बुद्धी समजून घेतं, आणि अहंकार आपलं म्हणून मिरवतो.

चित्तं चेतयते चापि मनः संकल्पयत्यपि श्रोत्रादीनि च गृह्णन्ति शब्दादीन्विषयान् पृथक्

चित्त जाणतं, मन इच्छाही करतं; ऐकणं वगैरे इंद्रिये आपापल्या विषयांना, म्हणजे ध्वनी वगैरे, वेगवेगळ्या प्रकारे ग्रहण करतात.

स्वानेव नान्यान्देवस्य दिव्येनाज्ञाबलेन वै वागादीन्यपि यान्यासंस्तानि कर्मेन्द्रियाणि च

प्रत्येक गोष्ट आपल्या स्वभावानुसारच वागते, दुसऱ्याच्या नाही, देवाच्या दिव्य आज्ञेच्या बळावर; वाणी व इतर कर्मेंद्रियेही तसेच आहेत.

यथा स्वं कर्म कुर्वन्ति नान्यत्किंचिच्छिवाज्ञया शब्दादयोपि गृह्यंते क्रियन्ते वचनादयः

प्रत्येक आपलं कामच करतं, दुसरं काही नाही, शिवाच्या आज्ञेने; शब्द वगैरे ग्रहण केले जातात, आणि बोलणं वगैरे कृती घडतात.

अविलंघ्या हि सर्वेषामाज्ञा शंभोर्गरीयसी अवकाशमशेषाणां भूतानां संप्रयच्छति

सर्वांसाठी शंभूची आज्ञा मोडता येत नाही आणि ती सर्वांत मोठी आहे; ती सर्व भूतांना संधी देते.

आकाशः परमेशस्य शासनादेव सर्वगः प्राणाद्यैश्च तथा नामभेदैरंतर्बहिर्जगत्

आकाश परब्रह्माच्या आज्ञेने सर्वत्र व्यापलेलं आहे; तसेच प्राण वगैरे नावांच्या भेदांनी जग आतून आणि बाहेरून अस्तित्वात आहे.

बिभर्ति सर्वं शर्वस्य शासनेन प्रभञ्जनः हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि

वायू शर्वाच्या आज्ञेने सर्व जग टिकवतो; तो देवांसाठी होम आणि पितरांसाठी श्राद्धही पोहोचवतो.

पाकाद्यं च करोत्यग्निः परमेश्वरशासनात् संजीवनाद्यं सर्वस्य कुर्वत्यापस्तदाज्ञया

अग्नी परब्रह्माच्या आज्ञेने शिजवणं वगैरे करतो; त्या आज्ञेने पाणी सर्वांना जीवन देणं व इतर कामं करतं.

विश्वम्भरा जगन्नित्यं धत्ते विश्वेश्वराज्ञया देवान्पात्यसुरान् हंति त्रिलोकमभिरक्षति

पृथ्वी विश्वेश्वराच्या आज्ञेने नेहमी जगाला आधार देते; ती देवांना पोसते, असुरांचा नाश करते आणि तिन्ही लोकांचं रक्षण करते.

आज्ञया तस्य देवेन्द्रः सर्वैर्देवैरलंघ्यया आधिपत्यमपां नित्यं कुरुते वरुणस्सदा

त्याच्या आज्ञेने देवेन्द्र आणि इतर सर्व देव नेहमी पाण्यांवर राज्य करतात; वरुण नेहमी त्यांचं पालन करतो.

पाशैर्बध्नाति च यथा दंड्यांस्तस्यैव शासनात् ददाति नित्यं यक्षेन्द्रो द्रविणं द्रविणेश्वरः

त्याच आज्ञेने दोषींना पाशांनी बांधलं जातं; यक्षांचा राजा, धनाचा स्वामी, नेहमी धन देतो.

पुण्यानुरूपं भूतेभ्यः पुरुषस्यानुशासनात् करोति संपदः शश्वज्ज्ञानं चापि सुमेधसाम्

पुण्याप्रमाणे तो सर्वांना संपत्ती देतो, पुरुषाच्या आज्ञेने; आणि ज्ञानी लोकांना कायमचं ज्ञान देतो.

निग्रहं चाप्यसाधूनामीशानश्शिवशासनात् धत्ते तु धरणीं मूर्ध्ना शेषः शिवनियोगतः

शिवाच्या आज्ञेने तो दुष्टांचं दमन करतो; शेष शिवाच्या आज्ञेने पृथ्वीला आपल्या मस्तकावर धरतो.

यामाहुस्तामसीं रौद्रीं मूर्तिमंतकरीं हरेः सृजत्यशेषमीशस्य शासनाच्चतुराननः

जी यम, रौद्र आणि मृत्यू देणारी हरिची मूर्ती म्हणतात, ती पूर्णपणे परमेश्वराच्या आज्ञेने निर्माण होते.

अन्याभिर्मूर्तिभिः स्वाभिः पाति चांते निहन्ति च विष्णुः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात्

आपल्या विविध रूपांनी विष्णू पालन करतो आणि शेवटी नाशही करतो; तो काळाच्या स्वामीच्या आज्ञेने विश्वाचं रक्षण करतो.

सृजते त्रसते चापि स्वकाभिस्तनुभिस्त्रिभिः हरत्यंते जगत्सर्वं हरस्तस्यैव शासनात्

तो निर्माण करतो, घाबरतो, आणि आपल्या तिन्ही रूपांनी शेवटी सर्व जगाचा नाश करतो; हरी त्या आज्ञेनेच हे करतो.

सृजत्यपि च विश्वात्मा त्रिधा भिन्नस्तु रक्षति कालः करोति सकलं कालस्संहरति प्रजाः

विश्वाचा आत्मा निर्माण करतो, आणि तिहेरी रूपाने रक्षण करतो; काळ सर्व काही करतो आणि सर्व प्रजांचा संहार करतो.

कालः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात् त्रिभिरंशैर्जगद्बिभ्रत्तेजोभिर्वृष्टिमादिशन्

काळ, काळाच्या स्वामीच्या आज्ञेने, विश्वाचं रक्षण करतो; तीन भागांनी तो जगाला धरतो, पाऊस वगैरे घडवतो.

दिवि वर्षत्यसौ भानुर्देवदेवस्य शासनात् पुष्णात्योषधिजातानि भूतान्याह्लादयत्यपि

आकाशात सूर्य देवदेवांच्या आज्ञेने पाऊस पाडतो, तोच औषधींना पोसतो आणि सर्व जीवांना आनंद देतो.

देवैश्च पीयते चंद्रश्चन्द्रभूषणशासनात् आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ मरुतस्तथा

चंद्रभूषणाच्या आज्ञेने देवगण चंद्राचे अमृत पितात; आदित्य, वसु, रुद्र, अश्विनीकुमार, मरुतगण हे सगळेही त्यात सामील आहेत.

खेचरा ऋषयस्सिद्धा भोगिनो मनुजा मृगाः पशवः पक्षिणश्चैव कीटाद्याः स्थावराणि च

आकाशवासी, ऋषी, सिद्ध, भोग घेणारे, माणसे, वन्य प्राणी, गुरे, पक्षी, कीटक आणि स्थावर जीवसुद्धा—

नद्यस्समुद्रा गिरयः काननानि सरांसि च वेदाः सांगाश्च शास्त्राणि मंत्रस्तोममखादयः

नद्या, समुद्र, डोंगर, अरण्ये, सरोवरे, वेद आणि त्यांचे विभाग, शास्त्रे, मंत्र, स्तोत्रे आणि यज्ञ—