शिवपुराणम्

एतत्सर्वं समाचक्ष्व वायो शंकरविग्रह तत्समो न हि वक्तास्ति त्रैलोक्येष्वपरः प्रभुः

हे वायो, शंकराचं स्वरूप आणि हे सर्व आम्हाला सांग. तुझ्यासारखा वक्ता आणि तुझ्यासारखा प्रभू या त्रैलोक्यात दुसरा नाही.

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां महर्षीणां प्रभंजनः संस्मृत्य शिवमीशानं प्रवक्तुमुपचक्रमे

महर्षींची ही वचने ऐकून प्रभंजना ऋषीनं, शिवाचा स्मरण करून, सांगायला सुरुवात केली.

पुरा साक्षान्महेशेन श्रीकंठाख्येन मन्दरे देव्यै देवेन कथितं ज्ञानं पाशुपतं परम्

पूर्वी मंदार पर्वतावर महेश, ज्याला श्रीकंठ म्हणतात, देवीनं स्वतः परम पाशुपत ज्ञान सांगितलं होतं.

तदेव पृष्टं कृष्णेन विष्णुना विश्वयोनिना पशुत्वं च सुरादीनां पतित्वं च शिवस्य च

तेच ज्ञान विश्वाचा उगम असलेल्या विष्णूनं, म्हणजे कृष्णानं, विचारलं होतं—देवतांचा आणि इतरांचा पशुत्व काय आहे, आणि शिवाचं पतित्व काय आहे हे जाणून घ्यायला.

यथोपदिष्टं कृष्णाय मुनिना ह्युपमन्युना तथा समासतो वक्ष्ये तच्छृणुध्वमतंद्रिताः

मुनि उपमन्न्यूनं कृष्णाला जसं सांगितलं, तसंच मी थोडक्यात सांगणार आहे. तुम्ही सर्व जागरूकपणे ऐका.

पुरोपमन्युमासीनं विष्णुःकृष्णवपुर्धरः प्रणिपत्य यथान्यायमिदं वचनमब्रवीत्

पूर्वी, कृष्णरूप धारण केलेला विष्णू, बसलेल्या उपमन्न्यूकडे गेला आणि योग्य प्रकारे वंदन करून हे शब्द नम्रपणे बोलला.

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि देव्यै देवेन भाषितम् दिव्यं पाशुपतं ज्ञानं विभूतिं वास्य कृत्स्नशः

भगवन्, मला देवीनं देवाकडून ऐकलेलं दिव्य पाशुपत ज्ञान आणि त्याची सर्व महिमा ऐकायची आहे.

कथं पशुपतिर्देवः पशवः के प्रकीर्तिताः कैः पाशैस्ते निबध्यंते विमुच्यंते च ते कथम्

पशुपती देव पशूंचा स्वामी कसा आहे? कोणाला पशू म्हणतात? कोणत्या बंधनांनी ते बांधले जातात आणि कशाने ते मुक्त होतात?

इति संचोदितः श्रीमानुपमन्युर्महात्मना प्रणम्य देवं देवीं च प्राह पुष्टो यथा तथा

महात्मा उपमन्न्यूनं विचारल्यावर, त्या तेजस्वी ऋषीनं देव आणि देवीला वंदन करून, जसं विचारलं तसं सांगायला सुरुवात केली.

ब्रह्माद्याः स्थावरांताश्च देवदेवस्य शूलिनः पशवः परिकीर्त्यंते संसारवशवर्तिनः

ब्रह्मादि सर्व देव, आणि स्थावर म्हणजे जड वस्तूंपर्यंत, त्रिशूळधारी देवदेवता यांच्या सर्वांना संसाराच्या वशिल्याने पशू म्हणतात.

तेषां पतित्वाद्देवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः मलमायादिभिः पाशैः स बध्नाति पशून्पतिः

त्यांच्यावर प्रभुत्व असल्यामुळे शिवाला पशुपती म्हणतात. मल, माया आणि इतर बंधनांनी तो प्रभू सर्व जीवांना बांधतो.

स एव मोचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः चतुर्विंशतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा अमी

तोच योग्य भक्तीने उपासना केल्यावर सर्वांना मुक्त करणारा आहे. चोवीस तत्त्वे—माया, कर्म आणि गुण—ही त्याची बंधने आहेत.

विषया इति कथ्यन्ते पाशा जीवनिबन्धनाः ब्रह्मादिस्तम्बपर्यंतान् पशून्बद्ध्वा महेश्वरः

हीच विषय, म्हणजे जीवनाची बंधने, म्हणून ओळखली जातात. महेश्वर ब्रह्मापासून गवतापर्यंत सर्व जीवांना या बंधनांनी बांधतो.

पाशैरेतैः पतिर्देवः कार्यं कारयति स्वकम् तस्याज्ञया महेशस्य प्रकृतिः पुरुषोचिताम्

या बंधनांनी देव प्रत्येकाला आपापली कर्तव्ये करायला लावतो. महेशाच्या आज्ञेने प्रकृती पुरुषाला योग्य ते निर्माण करते.

बुद्धिं प्रसूते सा बुद्धिरहंकारमहंकृतिः इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रापञ्चकं तथा

ती बुद्धी निर्माण करते; ती बुद्धी अहंकार निर्माण करते; अहंकारातून दहा इंद्रिये आणि एक मन, तसेच पाच सूक्ष्म तत्त्वे निर्माण होतात.

शासनाद्देवदेवस्य शिवस्य शिवदायिनः तन्मात्राण्यपि तस्यैव शासनेन महीयसा

देवांचा देव, शिव, कल्याणकारी आहे. त्याच्या आज्ञेनेच ही सूक्ष्म तत्त्वेही निर्माण होतात.

महाभूतान्यशेषाणि भावयंत्यनुपूर्वशः ब्रह्मादीनां तृणान्तानां देहिनां देहसंगतिम्

सर्व महाभूतं एकामागून एक निर्माण होतात आणि ब्रह्मापासून अगदी गवताच्या काडीपर्यंत सर्व देहधारकांची शरीरे घडवतात.

महाभूतान्यशेषाणि जनयंति शिवाज्ञया अध्यवस्यति वै बुद्धिरहंकारोभिमन्यते

महाभूतं सर्व काहीं शिवाच्या आज्ञेने निर्माण होतं; बुद्धी समजून घेतं, आणि अहंकार आपलं म्हणून मिरवतो.

चित्तं चेतयते चापि मनः संकल्पयत्यपि श्रोत्रादीनि च गृह्णन्ति शब्दादीन्विषयान् पृथक्

चित्त जाणतं, मन इच्छाही करतं; ऐकणं वगैरे इंद्रिये आपापल्या विषयांना, म्हणजे ध्वनी वगैरे, वेगवेगळ्या प्रकारे ग्रहण करतात.

स्वानेव नान्यान्देवस्य दिव्येनाज्ञाबलेन वै वागादीन्यपि यान्यासंस्तानि कर्मेन्द्रियाणि च

प्रत्येक गोष्ट आपल्या स्वभावानुसारच वागते, दुसऱ्याच्या नाही, देवाच्या दिव्य आज्ञेच्या बळावर; वाणी व इतर कर्मेंद्रियेही तसेच आहेत.

यथा स्वं कर्म कुर्वन्ति नान्यत्किंचिच्छिवाज्ञया शब्दादयोपि गृह्यंते क्रियन्ते वचनादयः

प्रत्येक आपलं कामच करतं, दुसरं काही नाही, शिवाच्या आज्ञेने; शब्द वगैरे ग्रहण केले जातात, आणि बोलणं वगैरे कृती घडतात.

अविलंघ्या हि सर्वेषामाज्ञा शंभोर्गरीयसी अवकाशमशेषाणां भूतानां संप्रयच्छति

सर्वांसाठी शंभूची आज्ञा मोडता येत नाही आणि ती सर्वांत मोठी आहे; ती सर्व भूतांना संधी देते.

आकाशः परमेशस्य शासनादेव सर्वगः प्राणाद्यैश्च तथा नामभेदैरंतर्बहिर्जगत्

आकाश परब्रह्माच्या आज्ञेने सर्वत्र व्यापलेलं आहे; तसेच प्राण वगैरे नावांच्या भेदांनी जग आतून आणि बाहेरून अस्तित्वात आहे.

बिभर्ति सर्वं शर्वस्य शासनेन प्रभञ्जनः हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि

वायू शर्वाच्या आज्ञेने सर्व जग टिकवतो; तो देवांसाठी होम आणि पितरांसाठी श्राद्धही पोहोचवतो.

पाकाद्यं च करोत्यग्निः परमेश्वरशासनात् संजीवनाद्यं सर्वस्य कुर्वत्यापस्तदाज्ञया

अग्नी परब्रह्माच्या आज्ञेने शिजवणं वगैरे करतो; त्या आज्ञेने पाणी सर्वांना जीवन देणं व इतर कामं करतं.

विश्वम्भरा जगन्नित्यं धत्ते विश्वेश्वराज्ञया देवान्पात्यसुरान् हंति त्रिलोकमभिरक्षति

पृथ्वी विश्वेश्वराच्या आज्ञेने नेहमी जगाला आधार देते; ती देवांना पोसते, असुरांचा नाश करते आणि तिन्ही लोकांचं रक्षण करते.

आज्ञया तस्य देवेन्द्रः सर्वैर्देवैरलंघ्यया आधिपत्यमपां नित्यं कुरुते वरुणस्सदा

त्याच्या आज्ञेने देवेन्द्र आणि इतर सर्व देव नेहमी पाण्यांवर राज्य करतात; वरुण नेहमी त्यांचं पालन करतो.

पाशैर्बध्नाति च यथा दंड्यांस्तस्यैव शासनात् ददाति नित्यं यक्षेन्द्रो द्रविणं द्रविणेश्वरः

त्याच आज्ञेने दोषींना पाशांनी बांधलं जातं; यक्षांचा राजा, धनाचा स्वामी, नेहमी धन देतो.

पुण्यानुरूपं भूतेभ्यः पुरुषस्यानुशासनात् करोति संपदः शश्वज्ज्ञानं चापि सुमेधसाम्

पुण्याप्रमाणे तो सर्वांना संपत्ती देतो, पुरुषाच्या आज्ञेने; आणि ज्ञानी लोकांना कायमचं ज्ञान देतो.