शिवपुराणम्

अथ पाशुपतं साक्षाद्व्रतं द्वादशमासिकम् कारयित्वा मुनिस्तस्मै प्रददौ ज्ञानमुत्तमम्

नंतर त्या ऋषीने त्याच्याकडून बारा महिन्यांचे पाशुपत व्रत करवून घेतले आणि त्याला श्रेष्ठ ज्ञान दिले.

तदाप्रभृति तं कृष्णं मुनयश्शंसितव्रताः दिव्याः पाशुपताः सर्वे परिवृत्योपतस्थिरे

त्या वेळेपासून, सर्व दिव्य पाशुपत आणि व्रतस्थ ऋषी कृष्णाभोवती गोळा झाले आणि त्याची सेवा करू लागले.

ततो गुरुनियोगाद्वै कृष्णः परमशक्तिमान् तपश्चकार पुत्रार्थं सांबमुद्दिश्य शंकरम्

मग गुरूच्या आज्ञेने, परमशक्तिमान कृष्णाने पुत्रप्राप्तीसाठी शंभूचे ध्यान करत तप केले.

तपसो तेन वर्षांते दृष्टो ऽसौ परमेश्वरः श्रिया परमया युक्तस्सांबश्च सगणश्शिवः

त्या तपाच्या शेवटी, परमेश्वर आपल्या परम तेजाने प्रकट झाला आणि सांब व गणांसह शंकर तिथे आले.

वरार्थमाविर्भूतस्य हरस्य सुभगाकृतेः स्तुतिं चकार नत्वासौ कृष्णः सम्यक्कृतांजलिः

वर मिळवण्यासाठी, कृष्णाने दोन्ही हात जोडून, त्या सुंदर रूपात प्रकटलेल्या हराची भक्तीभावाने स्तुती केली.

सांबं समगणव्यग्रो लब्धवान्पुत्रमात्मनः तपसा तुष्टचित्तेन दत्तं विष्णोश्शिवेन वै

आपल्या गणांसह मग्न असताना त्याला सांब हा पुत्र मिळाला; तपाने प्रसन्न झालेल्या मनाने शंकराने तो पुत्र विष्णूला दिला.

यस्मात्सांबो महादेवः प्रददौ पुत्रमात्मनः तस्माज्जांबवतीसूनुं सांबं चक्रे स नामतः

महादेवाने सांब हा स्वतःचा पुत्र म्हणून दिला म्हणून जांबवतीचा पुत्र म्हणून त्याचे नाव सांब ठेवले.

तदेतत्कथितं सर्वं कृष्णस्यामितकर्मणः महर्षेर्ज्ञानलाभश्च पुत्रलाभश्च शंकरात्

अशा प्रकारे, अमाप कृत्य असलेल्या कृष्णाची ही सर्व कथा सांगितली; त्या ऋषीला मिळालेले ज्ञान आणि शंकराकडून मिळालेला पुत्र हेही सांगितले.

य इदं कीर्तयेन्नित्यं शृणुयाच्छ्रावयेत्तथा स विष्णोर्ज्ञानमासाद्य तेनैव सह मोदते

जो कोणी हे रोज म्हणतो, ऐकतो किंवा इतरांना ऐकवतो, तो विष्णूचे ज्ञान मिळवतो आणि त्याच्यासह आनंद अनुभवतो.

किं तत्पाशुपतं ज्ञानं कथं पशुपतिश्शिवः कथं धौम्याग्रजः पृष्टः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा

हे पाशुपत ज्ञान नेमकं काय आहे? शंकराला पशुपती का म्हणतात? धौम्याचा मोठा भाऊ असलेल्या उपमन्न्युला निष्कलंक कर्म असलेल्या कृष्णानं कशा प्रकारे विचारलं?

एतत्सर्वं समाचक्ष्व वायो शंकरविग्रह तत्समो न हि वक्तास्ति त्रैलोक्येष्वपरः प्रभुः

हे वायो, शंकराचं स्वरूप आणि हे सर्व आम्हाला सांग. तुझ्यासारखा वक्ता आणि तुझ्यासारखा प्रभू या त्रैलोक्यात दुसरा नाही.

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां महर्षीणां प्रभंजनः संस्मृत्य शिवमीशानं प्रवक्तुमुपचक्रमे

महर्षींची ही वचने ऐकून प्रभंजना ऋषीनं, शिवाचा स्मरण करून, सांगायला सुरुवात केली.

पुरा साक्षान्महेशेन श्रीकंठाख्येन मन्दरे देव्यै देवेन कथितं ज्ञानं पाशुपतं परम्

पूर्वी मंदार पर्वतावर महेश, ज्याला श्रीकंठ म्हणतात, देवीनं स्वतः परम पाशुपत ज्ञान सांगितलं होतं.

तदेव पृष्टं कृष्णेन विष्णुना विश्वयोनिना पशुत्वं च सुरादीनां पतित्वं च शिवस्य च

तेच ज्ञान विश्वाचा उगम असलेल्या विष्णूनं, म्हणजे कृष्णानं, विचारलं होतं—देवतांचा आणि इतरांचा पशुत्व काय आहे, आणि शिवाचं पतित्व काय आहे हे जाणून घ्यायला.

यथोपदिष्टं कृष्णाय मुनिना ह्युपमन्युना तथा समासतो वक्ष्ये तच्छृणुध्वमतंद्रिताः

मुनि उपमन्न्यूनं कृष्णाला जसं सांगितलं, तसंच मी थोडक्यात सांगणार आहे. तुम्ही सर्व जागरूकपणे ऐका.

पुरोपमन्युमासीनं विष्णुःकृष्णवपुर्धरः प्रणिपत्य यथान्यायमिदं वचनमब्रवीत्

पूर्वी, कृष्णरूप धारण केलेला विष्णू, बसलेल्या उपमन्न्यूकडे गेला आणि योग्य प्रकारे वंदन करून हे शब्द नम्रपणे बोलला.

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि देव्यै देवेन भाषितम् दिव्यं पाशुपतं ज्ञानं विभूतिं वास्य कृत्स्नशः

भगवन्, मला देवीनं देवाकडून ऐकलेलं दिव्य पाशुपत ज्ञान आणि त्याची सर्व महिमा ऐकायची आहे.

कथं पशुपतिर्देवः पशवः के प्रकीर्तिताः कैः पाशैस्ते निबध्यंते विमुच्यंते च ते कथम्

पशुपती देव पशूंचा स्वामी कसा आहे? कोणाला पशू म्हणतात? कोणत्या बंधनांनी ते बांधले जातात आणि कशाने ते मुक्त होतात?

इति संचोदितः श्रीमानुपमन्युर्महात्मना प्रणम्य देवं देवीं च प्राह पुष्टो यथा तथा

महात्मा उपमन्न्यूनं विचारल्यावर, त्या तेजस्वी ऋषीनं देव आणि देवीला वंदन करून, जसं विचारलं तसं सांगायला सुरुवात केली.

ब्रह्माद्याः स्थावरांताश्च देवदेवस्य शूलिनः पशवः परिकीर्त्यंते संसारवशवर्तिनः

ब्रह्मादि सर्व देव, आणि स्थावर म्हणजे जड वस्तूंपर्यंत, त्रिशूळधारी देवदेवता यांच्या सर्वांना संसाराच्या वशिल्याने पशू म्हणतात.

तेषां पतित्वाद्देवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः मलमायादिभिः पाशैः स बध्नाति पशून्पतिः

त्यांच्यावर प्रभुत्व असल्यामुळे शिवाला पशुपती म्हणतात. मल, माया आणि इतर बंधनांनी तो प्रभू सर्व जीवांना बांधतो.

स एव मोचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः चतुर्विंशतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा अमी

तोच योग्य भक्तीने उपासना केल्यावर सर्वांना मुक्त करणारा आहे. चोवीस तत्त्वे—माया, कर्म आणि गुण—ही त्याची बंधने आहेत.

विषया इति कथ्यन्ते पाशा जीवनिबन्धनाः ब्रह्मादिस्तम्बपर्यंतान् पशून्बद्ध्वा महेश्वरः

हीच विषय, म्हणजे जीवनाची बंधने, म्हणून ओळखली जातात. महेश्वर ब्रह्मापासून गवतापर्यंत सर्व जीवांना या बंधनांनी बांधतो.

पाशैरेतैः पतिर्देवः कार्यं कारयति स्वकम् तस्याज्ञया महेशस्य प्रकृतिः पुरुषोचिताम्

या बंधनांनी देव प्रत्येकाला आपापली कर्तव्ये करायला लावतो. महेशाच्या आज्ञेने प्रकृती पुरुषाला योग्य ते निर्माण करते.

बुद्धिं प्रसूते सा बुद्धिरहंकारमहंकृतिः इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रापञ्चकं तथा

ती बुद्धी निर्माण करते; ती बुद्धी अहंकार निर्माण करते; अहंकारातून दहा इंद्रिये आणि एक मन, तसेच पाच सूक्ष्म तत्त्वे निर्माण होतात.

शासनाद्देवदेवस्य शिवस्य शिवदायिनः तन्मात्राण्यपि तस्यैव शासनेन महीयसा

देवांचा देव, शिव, कल्याणकारी आहे. त्याच्या आज्ञेनेच ही सूक्ष्म तत्त्वेही निर्माण होतात.

महाभूतान्यशेषाणि भावयंत्यनुपूर्वशः ब्रह्मादीनां तृणान्तानां देहिनां देहसंगतिम्

सर्व महाभूतं एकामागून एक निर्माण होतात आणि ब्रह्मापासून अगदी गवताच्या काडीपर्यंत सर्व देहधारकांची शरीरे घडवतात.

महाभूतान्यशेषाणि जनयंति शिवाज्ञया अध्यवस्यति वै बुद्धिरहंकारोभिमन्यते

महाभूतं सर्व काहीं शिवाच्या आज्ञेने निर्माण होतं; बुद्धी समजून घेतं, आणि अहंकार आपलं म्हणून मिरवतो.

चित्तं चेतयते चापि मनः संकल्पयत्यपि श्रोत्रादीनि च गृह्णन्ति शब्दादीन्विषयान् पृथक्

चित्त जाणतं, मन इच्छाही करतं; ऐकणं वगैरे इंद्रिये आपापल्या विषयांना, म्हणजे ध्वनी वगैरे, वेगवेगळ्या प्रकारे ग्रहण करतात.