शिवपुराणम्

उक्तं भगवता वृत्तमुपमन्योर्महात्मनः क्षीरार्थेनापि तपसा यत्प्राप्तं परमेश्वरात्

भगवंताने उपमन्यू या महात्म्याच्या कृत्यांचे आणि तपामुळे परमेश्वराकडून मिळवलेल्या दूधाचे वर्णन केले आहे.

दृष्टो ऽसौ वासुदेवेन कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा धौम्याग्रजस्ततस्तेन कृत्वा पाशुपतं व्रतम्

त्याला वासुदेव, म्हणजे कृष्ण, ज्याची कृत्ये निष्कलंक आहेत, यांनी पाहिले. मग धौम्य या श्रेष्ठ ऋषीच्या मागे जाऊन त्याने पाशुपत व्रत स्वीकारले.

प्राप्तं च परमं ज्ञानमिति प्रागेव शुश्रुम कथं स लब्धवान् कृष्णो ज्ञानं पाशुपतं परम्

आपण आधीच ऐकले आहे की त्याने सर्वोच्च ज्ञान मिळवले; कृष्णाने हे पाशुपत श्रेष्ठ ज्ञान कसे मिळवले?

स्वेच्छया ह्यवतीर्णोपि वासुदेवस्सनातनः निंदयन्निव मानुष्यं देहशुद्धिं चकार सः

वासुदेव, जो सनातन आहे, त्याने स्वतःच्या इच्छेने अवतार घेतला आणि जणू काही मानवी जन्माला तुच्छ मानत, त्याने शरीरशुद्धी केली.

पुत्रार्थं हि तपस्तप्तुं गतस्तस्य महामुनेः आश्रमं मुनिभिर्दृष्टं दृष्टवांस्तत्र वै मुनिम्

पुत्रप्राप्तीसाठी तप करण्यासाठी तो त्या महान ऋषीच्या आश्रमात गेला; तिथे इतर ऋषींनी त्याला पाहिले आणि त्यानेही त्या ऋषीला पाहिले.

भस्मावदातसर्वांगं त्रिपुंड्रांकितमस्तकम् रुद्राक्षमालाभरणं जटामंडलमंडितम्

त्याचे संपूर्ण अंग भस्माने लिंपलेले होते, डोक्यावर त्रिपुंड होते, गळ्यात रुद्राक्षांची माळ होती आणि केस जटांमध्ये गुंडाळलेले होते.

तच्छिष्यभूतैर्मुनिभिश्शास्त्रैर्वेदमिवावृतम् शिवध्यानरतं शांतमुपमन्युं महाद्युतिम्

त्याच्या शिष्य ऋषींनी त्याला वेढले होते, जसे वेदांना शास्त्रांनी वेढले असते; तो उपमन्‍यू, शांत आणि तेजस्वी, शिवध्यानात मग्न होता.

नमश्चकार तं दृष्ट्वा हृष्टसर्वतनूरुहः बहुमानेन कृष्णो ऽसौ त्रिः कृत्वा तु प्रदक्षिणाम् स्तुतिं चकार सुप्रीत्या नतस्कंधः कृताञ्जलिः

त्याला पाहून कृष्ण अत्यंत आनंदित झाला, त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले; त्याने मोठ्या आदराने तीन वेळा प्रदक्षिणा घातली, वाकून, हात जोडून आनंदाने स्तुती केली.

तस्यावलोकनादेव मुनेः कृष्णस्य धीमतः नष्टमासीन्मलं सर्वं मायाजं कार्ममेव च

त्या ऋषीचे केवळ दर्शन होताच, कृष्णाच्या सर्व मलीनता आणि कर्मामुळे आलेली माया नाहीशी झाली.

तपःक्षीणमलं कृष्णमुपमन्युर्यथाविधिः भस्मनोद्धूल्य तं मन्त्रैरग्निरित्यादिभिः क्रमात्

उपमन्‍यूने विधिप्रमाणे, कृष्णाच्या तपामुळे राहिलेली मलीनता दूर केली, त्याला भस्म लावले आणि 'अग्नि' वगैरे मंत्रांनी शुद्धी केली.

अथ पाशुपतं साक्षाद्व्रतं द्वादशमासिकम् कारयित्वा मुनिस्तस्मै प्रददौ ज्ञानमुत्तमम्

नंतर त्या ऋषीने त्याच्याकडून बारा महिन्यांचे पाशुपत व्रत करवून घेतले आणि त्याला श्रेष्ठ ज्ञान दिले.

तदाप्रभृति तं कृष्णं मुनयश्शंसितव्रताः दिव्याः पाशुपताः सर्वे परिवृत्योपतस्थिरे

त्या वेळेपासून, सर्व दिव्य पाशुपत आणि व्रतस्थ ऋषी कृष्णाभोवती गोळा झाले आणि त्याची सेवा करू लागले.

ततो गुरुनियोगाद्वै कृष्णः परमशक्तिमान् तपश्चकार पुत्रार्थं सांबमुद्दिश्य शंकरम्

मग गुरूच्या आज्ञेने, परमशक्तिमान कृष्णाने पुत्रप्राप्तीसाठी शंभूचे ध्यान करत तप केले.

तपसो तेन वर्षांते दृष्टो ऽसौ परमेश्वरः श्रिया परमया युक्तस्सांबश्च सगणश्शिवः

त्या तपाच्या शेवटी, परमेश्वर आपल्या परम तेजाने प्रकट झाला आणि सांब व गणांसह शंकर तिथे आले.

वरार्थमाविर्भूतस्य हरस्य सुभगाकृतेः स्तुतिं चकार नत्वासौ कृष्णः सम्यक्कृतांजलिः

वर मिळवण्यासाठी, कृष्णाने दोन्ही हात जोडून, त्या सुंदर रूपात प्रकटलेल्या हराची भक्तीभावाने स्तुती केली.

सांबं समगणव्यग्रो लब्धवान्पुत्रमात्मनः तपसा तुष्टचित्तेन दत्तं विष्णोश्शिवेन वै

आपल्या गणांसह मग्न असताना त्याला सांब हा पुत्र मिळाला; तपाने प्रसन्न झालेल्या मनाने शंकराने तो पुत्र विष्णूला दिला.

यस्मात्सांबो महादेवः प्रददौ पुत्रमात्मनः तस्माज्जांबवतीसूनुं सांबं चक्रे स नामतः

महादेवाने सांब हा स्वतःचा पुत्र म्हणून दिला म्हणून जांबवतीचा पुत्र म्हणून त्याचे नाव सांब ठेवले.

तदेतत्कथितं सर्वं कृष्णस्यामितकर्मणः महर्षेर्ज्ञानलाभश्च पुत्रलाभश्च शंकरात्

अशा प्रकारे, अमाप कृत्य असलेल्या कृष्णाची ही सर्व कथा सांगितली; त्या ऋषीला मिळालेले ज्ञान आणि शंकराकडून मिळालेला पुत्र हेही सांगितले.

य इदं कीर्तयेन्नित्यं शृणुयाच्छ्रावयेत्तथा स विष्णोर्ज्ञानमासाद्य तेनैव सह मोदते

जो कोणी हे रोज म्हणतो, ऐकतो किंवा इतरांना ऐकवतो, तो विष्णूचे ज्ञान मिळवतो आणि त्याच्यासह आनंद अनुभवतो.

किं तत्पाशुपतं ज्ञानं कथं पशुपतिश्शिवः कथं धौम्याग्रजः पृष्टः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा

हे पाशुपत ज्ञान नेमकं काय आहे? शंकराला पशुपती का म्हणतात? धौम्याचा मोठा भाऊ असलेल्या उपमन्न्युला निष्कलंक कर्म असलेल्या कृष्णानं कशा प्रकारे विचारलं?

एतत्सर्वं समाचक्ष्व वायो शंकरविग्रह तत्समो न हि वक्तास्ति त्रैलोक्येष्वपरः प्रभुः

हे वायो, शंकराचं स्वरूप आणि हे सर्व आम्हाला सांग. तुझ्यासारखा वक्ता आणि तुझ्यासारखा प्रभू या त्रैलोक्यात दुसरा नाही.

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां महर्षीणां प्रभंजनः संस्मृत्य शिवमीशानं प्रवक्तुमुपचक्रमे

महर्षींची ही वचने ऐकून प्रभंजना ऋषीनं, शिवाचा स्मरण करून, सांगायला सुरुवात केली.

पुरा साक्षान्महेशेन श्रीकंठाख्येन मन्दरे देव्यै देवेन कथितं ज्ञानं पाशुपतं परम्

पूर्वी मंदार पर्वतावर महेश, ज्याला श्रीकंठ म्हणतात, देवीनं स्वतः परम पाशुपत ज्ञान सांगितलं होतं.

तदेव पृष्टं कृष्णेन विष्णुना विश्वयोनिना पशुत्वं च सुरादीनां पतित्वं च शिवस्य च

तेच ज्ञान विश्वाचा उगम असलेल्या विष्णूनं, म्हणजे कृष्णानं, विचारलं होतं—देवतांचा आणि इतरांचा पशुत्व काय आहे, आणि शिवाचं पतित्व काय आहे हे जाणून घ्यायला.

यथोपदिष्टं कृष्णाय मुनिना ह्युपमन्युना तथा समासतो वक्ष्ये तच्छृणुध्वमतंद्रिताः

मुनि उपमन्न्यूनं कृष्णाला जसं सांगितलं, तसंच मी थोडक्यात सांगणार आहे. तुम्ही सर्व जागरूकपणे ऐका.

पुरोपमन्युमासीनं विष्णुःकृष्णवपुर्धरः प्रणिपत्य यथान्यायमिदं वचनमब्रवीत्

पूर्वी, कृष्णरूप धारण केलेला विष्णू, बसलेल्या उपमन्न्यूकडे गेला आणि योग्य प्रकारे वंदन करून हे शब्द नम्रपणे बोलला.

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि देव्यै देवेन भाषितम् दिव्यं पाशुपतं ज्ञानं विभूतिं वास्य कृत्स्नशः

भगवन्, मला देवीनं देवाकडून ऐकलेलं दिव्य पाशुपत ज्ञान आणि त्याची सर्व महिमा ऐकायची आहे.

कथं पशुपतिर्देवः पशवः के प्रकीर्तिताः कैः पाशैस्ते निबध्यंते विमुच्यंते च ते कथम्

पशुपती देव पशूंचा स्वामी कसा आहे? कोणाला पशू म्हणतात? कोणत्या बंधनांनी ते बांधले जातात आणि कशाने ते मुक्त होतात?

इति संचोदितः श्रीमानुपमन्युर्महात्मना प्रणम्य देवं देवीं च प्राह पुष्टो यथा तथा

महात्मा उपमन्न्यूनं विचारल्यावर, त्या तेजस्वी ऋषीनं देव आणि देवीला वंदन करून, जसं विचारलं तसं सांगायला सुरुवात केली.