शिवपुराणम्

भगवन्ब्राह्मणः कश्चिदुपमन्युरिति श्रुतः क्षीरार्थमदहत्सर्वं तपसा तन्निवारय

भगवन्, उपमन्यू नावाचा एक ब्राह्मण आहे, ज्याचं दूध मिळवण्यासाठी सर्व काही सोडून तपस्या करतो आहे. कृपया आपल्या सामर्थ्याने त्याला थांबवा.

इति श्रुत्वा वचो विष्णोः प्राह देवो महेश्वरः शिशुं निवारयिष्यामि तत्त्वं गच्छ स्वमाश्रमम्

विष्णूचे हे शब्द ऐकून महेश्वर देव म्हणाले, 'मी त्या मुलाला थांबवीन; तू आपल्या आश्रमात परत जा.'

तच्छ्रुत्वा शंभुवचनं स विष्णुर्देववल्लभः जगामाश्वास्य तान्सर्वान्स्वलोकममरादिकान्

शंभूचे शब्द ऐकून, देवांचा प्रिय विष्णू सर्व अमरांना धीर दिला आणि आपल्या लोकात परत गेला.

एतस्मिन्नंतरे देवः पिनाकी परमेश्वरः शक्रस्य रूपमास्थाय गन्तुं चक्रे मतिं ततः

इतक्यात पिनाकधारी परमेश्वराने इंद्राचं रूप घेतलं आणि तिथे जाण्याचा निर्धार केला.

अथ जगाम मुनेस्तु तपोवनं गजवरेण सितेन सदाशिवः सह सुरासुरसिद्धमहोरगैरमरराजतनुं स्वयमास्थितः

मग सदाशिवाने, देव, असुर, सिद्ध आणि महापाताळ सर्प यांच्यासह, स्वतः अमरांचा राजा बनून, शुभ्र गजराजावर बसून त्या ऋषीच्या तपोवनात प्रवेश केला.

स वारणश्चारु तदा विभुं तं निवीज्य वालव्यजनेन दिव्यम् दधार शच्या सहितं सुरेंद्रं करेण वामेन शितातपत्रम्

त्या सुंदर हत्तीने त्या सर्वशक्तिमानाला दिव्य चामराने वारा केला, आणि इंद्र, शचीसह, डाव्या हातात शुभ्र छत्र धरून उभा होता.

रराज भगवान्सोमः शक्ररूपी सदाशिवः तेनातपत्रेण यथा चन्द्रबिंबेन मन्दरः

शुभ्र छत्रामुळे इंद्ररूपधारी सदाशिव चंद्राच्या प्रकाशात मंदार पर्वत जसा शोभतो तसा तेजस्वी दिसत होता.

आस्थायैवं हि शक्रस्य स्वरूपं परमेश्वरः जगामानुग्रहं कर्तुमुपमन्योस्तदाश्रमम्

अशा प्रकारे इंद्राचं रूप धारण करून परमेश्वर उपमन्यूच्या आश्रमात त्याच्यावर कृपा करण्यासाठी गेले.

तं दृष्ट्वा परमेशानं शक्ररूपधरं शिवम् प्रणम्य शिरसा प्राह महामुनिवरः स्वयम्

इंद्राचं रूप घेतलेला शिव परमेश्वर पाहून, त्या महान ऋषीने स्वतः वाकून नमस्कार केला आणि बोलू लागला.

पावितश्चाश्रमस्सो ऽयं मम देवेश्वर स्वयम् प्राप्तो यत्त्वं जगन्नाथ भगवन्देवसत्तम

देवाधिदेव, आपल्या आगमनामुळे माझा आश्रम पवित्र झाला; जगन्नाथ, श्रेष्ठ देव, आपण स्वतः इथे आलात.

एवमुक्त्वा स्थितं प्रेक्ष्य कृतांजलिपुटं द्विजम् प्राह गंभीरया वाचा शक्ररूपधरो हरः

असं म्हणून, हात जोडून उभ्या असलेल्या त्या ब्राह्मणाकडे पाहून, इंद्ररूपातील हराने गंभीर आवाजात त्याला संबोधलं.

तुष्टो ऽस्मि ते वरं ब्रूहि तपसानेन सुव्रत ददामि चेप्सितान्सर्वान्धौम्याग्रज महामुने

मी तुझ्यावर खूष आहे; या तपस्येमुळे तू जो काही वर मागशील तो देईन. धौम्याचा मोठा भाऊ, महर्षी, सर्व इच्छित वर मी देईन.

एवमुक्तस्तदा तेन शक्रेण मुनिपुंगवः वारयामि शिवे भक्तिमित्युवाच कृताञ्जलिः

त्या इंद्राने असं म्हटल्यावर, त्या श्रेष्ठ ऋषीने हात जोडून उत्तर दिलं, 'मला फक्त शिवभक्ती मिळू दे.'

त्रैलोक्याधिपतिं शक्रं सर्वदेवनमस्कृतम्

तीनही लोकांचा स्वामी आणि सर्व देवांनी पूजला जाणारा इंद्र—

मद्भक्तो भव विप्रर्षे मामेवार्चय सर्वदा ददामि सर्वं भद्रं ते त्यज रुद्रं च निर्गुणम्

हे श्रेष्ठ ऋषी, माझा भक्त हो आणि नेहमी माझीच पूजा कर. मी तुला सर्व कल्याण देईन; त्या निर्गुण रुद्राला सोडून दे.

रुद्रेण निर्गुणेनापि किं ते कार्यं भविष्यति देवपङ्क्तिबहिर्भूतो यः पिशाचत्वमागतः

त्या निर्गुण रुद्राचा तुला काय उपयोग? तो देवांच्या पंक्तीतून बाहेर पडला आहे आणि पिशाच्चासारखा झाला आहे.

तच्छ्रुत्वा प्राह स मुनिर्जपन्पञ्चाक्षरं मनुम् मन्यमानो धर्मविघ्नं प्राह तं कर्तुमागतम्

हे ऐकून, त्या ऋषीने पंचाक्षरी मंत्र जपत मनात हे धर्माला विघ्न वाटलं आणि त्याला तसं सांगितलं.

त्वयैवं कथितं सर्वं भवनिंदारतेन वै प्रसंगादेव देवस्य निर्गुणत्वं महात्मनः

हे सर्व तूच सांगितलेस, भवानाची निंदा करण्याच्या हेतूनेच. त्यामुळेच, देवाच्या महान आणि निर्गुण स्वरूपाचं वर्णन तुझ्याकडून घडलं.

त्वं न जानामि वै रुद्रं सर्वदेवेश्वरेश्वरम् ब्रह्मविष्णुमहेशानां जनक प्रकृतेः परम्

माझ्या खऱ्या अर्थाने रुद्राचं ज्ञान नाही, जो सर्व देवांचा आणि स्वाम्यांचा स्वामी आहे, ब्रह्मा, विष्णू आणि महेशाचा जनक आहे, आणि प्रकृतीच्या पलीकडे आहे.

सदसद्व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिनः नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद्वृणोम्यहम्

ज्याला ब्रह्मज्ञानी सत्-असत्, व्यक्त-अव्यक्त, नित्य, एक आणि अनेक असं म्हणतात, त्या श्रेष्ठत्वाचा मी स्वीकार करतो.

हेतुवादविनिर्मुक्तं सांख्ययोगार्थदम्परम् उपासते यं तत्त्वज्ञा वरं तस्माद्वृणोम्यहम्

जो कारणाच्या वादांपासून मुक्त आहे, सांख्य आणि योगाचे फळ देणारा आहे, आणि ज्याची उपासना तत्वज्ञानी करतात, त्या श्रेष्ठत्वाचा मी स्वीकार करतो.

नास्ति शंभोः परं तत्त्वं सर्वकारणकारणात् ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां स्रष्टुर्गुणपराद्विभोः

शंभूपेक्षा श्रेष्ठ असं कोणतंही तत्त्व नाही. तो सर्व कारणांचा मूळ आहे, ब्रह्मा, विष्णू आणि इतर देवांचे सृष्टीकर्ता आहे, आणि सर्व गुणांच्या पलीकडे आहे.

बहुनात्र किमुक्तेन मयाद्यानुमितं महत् भवांतरे कृतं पापं श्रुता निन्दा भवस्य चेत्

यापेक्षा मी आणखी काय सांगू? आता मला हे मोठं सत्य उमगलं आहे—पूर्वजन्मी मी जर भवानाची निंदा ऐकण्याचं पाप केलं असेल—

श्रुत्वा निंदां भवस्याथ तत्क्षणादेव सन्त्यजेत् स्वदेहं तन्निहत्याशु शिवलोकं स गच्छति

भवानाची निंदा ऐकून, त्या क्षणीच आपलं शरीर सोडावं; असं केल्याने, तो माणूस लवकरच शिवाच्या लोकात जातो.

आस्तां तावन्ममेच्छेयं क्षीरं प्रति सुराधम निहत्य त्वां शिवास्त्रेण त्यजाम्येतं कलेवरम्

माझ्या दूध मिळवण्याच्या इच्छेला मी बाजूला ठेवतो, हे देवांमध्ये नीच असलेल्या; मी तुला शिवाच्या अस्त्राने मारून, हे शरीर सोडणार आहे.

एवमुक्त्वोपमन्युस्तं मर्तुं व्यवसितस्स्वयम् क्षीरे वाञ्छामपि त्यक्त्वा निहन्तुं शक्रमुद्यतः

असं म्हणून, उपमन्यूने स्वतः मरण्याचा निर्धार केला, दूध मिळवण्याची इच्छा सोडली, आणि इंद्राला मारण्यासाठी सज्ज झाला.

भस्मादाय तदा घोरमघोरास्त्राभिमंत्रितम् विसृज्य शक्रमुद्दिश्य ननाद स मुनिस्तदा

त्यावेळी, भीषण भस्म घेतलं, त्यावर अघोरास्त्राचा मंत्र केला, आणि ते इंद्रावर फेकलं, तेव्हा तो ऋषी मोठ्याने गर्जला.

स्मृत्वा शंभुपदद्वंद्वं स्वदेहं दुग्धुमुद्यतः आग्नेयीं धारणां बिभ्रदुपमन्युरवस्थितः

शंभूंच्या पादुकांचा स्मरण करत, उपमन्यू स्वतःचं शरीर विरघळवायला सज्ज झाला, आणि अग्नीमय ध्यान धारण केलं.

एवं व्यवसिते विप्रे भगवान्भगनेत्रहा वारयामास सौम्येन धारणां तस्य योगिनः

त्या ब्राह्मणाने असा निर्धार केला असता, भगवंत, भगाचा डोळा फोडणारा, त्याच्या योगधारणेला सौम्यपणे थांबवतो.