शिवपुराणम्

राज्यं स्वर्गं च मोक्षं च भोजनं क्षीरसंभवम् न लभन्ते प्रियाण्येषां न तुष्यति यदा शिवः

राज्य, स्वर्ग, मोक्ष किंवा दूधापासून बनलेलं अन्न — ही प्रिय गोष्टी ज्यांना शिव प्रसन्न होत नाही, त्यांना मिळत नाहीत.

भवप्रसादजं सर्वं नान्यद्देवप्रसादजम् अन्यदेवेषु निरता दुःखार्ता विभ्रमन्ति च

सर्व काही भवाच्या कृपेने मिळतं; इतर देवांच्या कृपेने काहीच मिळत नाही. इतर देवांना भक्ती करणारे दुःखाने भरकटत राहतात.

क्षीरं तत्र कुतो ऽस्माकं वने निवसतां सदा क्व दुग्धसाधनं वत्स क्व वयं वनवासिनः

आपण नेहमी जंगलात राहतो, इथे आपल्याला दूध कुठून मिळणार? दूध मिळवायचं साधन कुठे आहे, बाळा? आपण तर वनवासी आहोत.

कृत्स्नाभावेन दारिद्र्यान्मया ते भाग्यहीनया मिथ्यादुग्धमिदं दत्तम्पिष्टमालोड्य वारिणा

पूर्ण गरिबीमुळे आणि माझ्या दुर्दैवामुळे, मी हे दूध तुला दिलं, पण ते खोटं मिसळलेलं आणि पाण्यात कालवलेलं आहे.

त्वं मातुलगृहे स्वल्पं पीत्वा स्वादु पयः शृतम् ज्ञात्वा स्वादु त्वया पीतं तज्जातीयमनुस्मरन्

तू मामाच्या घरी थोडं शुद्ध, गोड, उकडलेलं दूध प्यायलास; त्याची चव तुला माहिती आहे, म्हणून ते प्यायलास आणि आता त्याच दूधाची आठवण काढतोस.

दत्तं न पय इत्युक्त्वा रुदन् दुःखीकरोषि माम् प्रसादेन विना शंभो पयस्तव न विद्यते

'हे दिलेलं दूध नाही,' असं म्हणत तू रडतोस आणि मला दु:खी करतोस; शंभूंच्या कृपे शिवाय तुला दूध मिळणार नाही.

पादपंकजयोस्तस्य साम्बस्य सगणस्य च भक्त्या समर्पितं यत्तत्कारणं सर्वसम्पदाम्

सांब आणि त्यांच्या गणांच्या कमलासारख्या पायांवर भक्तीने जे काही अर्पण केलं जातं, तेच सर्व संपत्तीचं कारण असतं.

अधुना वसुदोस्माभिर्महादेवो न पूजितः सकामानां यथाकामं यथोक्तफलदायकः

आता आपण महादेवाची संपत्तीने पूजा केलेली नाही; तो इच्छेनुसार, मागणाऱ्यांना त्यांची इच्छा पूर्ण करतो.

धनान्युद्दिश्य नास्माभिरितः प्रागर्चितः शिवः अतो दरिद्रास्संजाता वयं तस्मान्न ते पयः

आपण इथे पूर्वी कधीच धनाच्या हेतूने शिवाची पूजा केलेली नाही; म्हणून आपण गरीब झालो आहोत आणि म्हणूनच तुला दूध नाही.

पूर्वजन्मनि यद्दत्तं शिवमुद्दिश्य वै सुतः तदेव लभ्यते नान्यद्विष्णुमुद्दिश्य वा प्रभुम्

पूर्वजन्मी शिवासाठी जे काही दिलं जातं, तेच मिळतं, दुसरं काही मिळत नाही, अगदी विष्णू किंवा दुसऱ्या देवासाठी दिलं तरीही.

इति मातृवचः श्रुत्वा तथ्यं शोकादिसूचकम् बालो ऽप्यनुतपन्नंतः प्रगल्भमिदमब्रवीत्

आईचे हे खरे आणि दु:ख दर्शवणारे शब्द ऐकून, तो मुलगा असूनही मनातून खचला नाही आणि धाडसाने असे बोलला:

शोकेनालमितो मतः सांबो यद्यस्ति शंकरः त्यज शोकं महाभागे सर्वं भद्रं भविष्यति

जर सांब दु:खाने खरोखरच मेला असेल आणि शंकर अस्तित्वात असेल, तर हे भाग्यवती, तू दु:ख सोड; सर्व काही चांगलं होईल.

शृणु मातर्वचो मेद्य महादेवो ऽस्ति चेत्क्वचित् चिराद्वा ह्यचिराद्वापि क्षीरोदं साधयाम्यहम्

आई, माझं बोल ऐक; कुठेही महादेव असतील, उशीराने का होईना, किंवा लवकरच, मी दूधाचा समुद्र मिळवून दाखवीन.

इति श्रुत्वा वचस्तस्य बालकस्य महामतेः प्रय्तुवाच तदा माता सुप्रसन्ना मनस्विनी

त्या बुद्धिमान मुलाचे हे शब्द ऐकून, त्याची आई मनापासून आनंदी झाली आणि त्याला म्हणाली:

शुभं विचारितं तात त्वया मत्प्रीतिवर्धनम् विलंबं मा कथास्त्वं हि भज सांबं सदाशिवम्

बाळा, तू उत्तम विचार केलास, त्यामुळे माझा आनंद वाढला; वेळ न घालवता, नेहमी सांब सदाशिवाची पूजा कर.

सर्वस्मादधिको ऽस्त्येव शिवः परमकारणम् तत्कृतं हि जगत्सर्वं ब्रह्माद्यास्तस्य किंकराः

शिव सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, तोच अंतिम कारण आहे; त्यानेच हे सर्व जग निर्माण केलं आणि ब्रह्मादिकही त्याचे सेवक आहेत.

तत्प्रसादकृतैश्वर्या दासास्तस्य वयं प्रभोः तं विनान्यं न जानीमश्शंकरं लोकशंकरम्

त्याच्या कृपेने मिळणाऱ्या ऐश्वर्यामुळे आपण त्या प्रभूचे सेवक आहोत; त्याच्याशिवाय, आपण दुसरा कोणालाही ओळखत नाही—शंकर, जो जगाचा कल्याणकर्ता आहे.

अन्यान्देवान्परित्यज्य कर्मणा मनसा गिरा तमेव सांबं सगणं भज भावपुरस्सरम्

इतर सर्व देवांना सोडून, कृतीने, मनाने आणि वाणीने, फक्त सांब आणि त्यांच्या गणांची मनापासून भक्ती कर.

तस्य देवाधिदेवस्य शिवस्य वरदायिनः साक्षान्नमश्शिवायेति मंत्रो ऽयं वाचकः स्मृतः

त्या देवांचा देव, वर देणारा शिव, याचा 'नम: शिवाय' हा मंत्र थेट त्याचं स्मरण करणारा आहे असं मानलं जातं.

सप्तकोटिमहामंत्राः सर्वे सप्रणवाः परे तस्मिन्नेव विलीयंते पुनस्तस्माद्विनिर्गताः

सत्तर कोटी मोठे मंत्र आणि प्रणवासहित सर्व शेवटी त्याच्यात विलीन होतात आणि पुन्हा त्याच्यापासून प्रकट होतात.

सप्रसादाश्च ते मंत्राः स्वाधिकाराद्यपेक्षया सर्वाधिकारस्त्वेको ऽयं मंत्र एवेश्वराज्ञया

कृपेने किंवा विनाकृपेने ते मंत्र त्यांच्या अधिकारानुसार कार्य करतात; पण प्रभूच्या आज्ञेने हा एकच मंत्र सर्व अधिकार असलेला आहे.

यथा निकृष्टानुत्कृष्टान्सर्वानप्यात्मनः शिवः क्षमते रक्षितुं तद्वन्मंत्रो ऽयमपि सर्वदा

जसा शिव स्वतः श्रेष्ठ-कनिष्ठ सर्वांना वाचवू शकतो, तसाच हा मंत्रही नेहमी सर्वांना वाचवण्यास समर्थ आहे.

प्रबलश्च तथा ह्येष मंत्रो मन्त्रान्तरादपि सर्वरक्षाक्षमो ऽप्येष नापरः कश्चिदिष्यते

हा मंत्र इतर सर्व मंत्रांपेक्षा अधिक शक्तिशाली आहे; सर्वांगीण रक्षण देण्यास याच्या तोडीचा दुसरा कोणताही मंत्र नाही.

तस्मान्मन्त्रान्तरांस्त्यक्त्वा पञ्चाक्षरपरो भव तस्मिञ्जिह्वांतरगते न किंचिदिह दुर्लभम्

म्हणून इतर मंत्र सोडून, तू फक्त पंचाक्षरी मंत्रात मन लाव. तो जिभेवर असला, की या जगात काहीही अशक्य राहत नाही.

अधोरास्त्रं च शैवानां रक्षाहेतुरनुत्तमम् तच्च तत्प्रभवं मत्वा तत्परो भव नान्यथा

शैवांसाठी अधोलोकातील अस्त्र हेही श्रेष्ठ रक्षणाचे साधन आहे; ते त्या मंत्रापासूनच निर्माण झाले हे जाणून, त्यातच निष्ठा ठेव, दुसऱ्या कशातही नाही.

भस्मेदन्तु मया लब्धं पितुरेव तवोत्तमम् विरजानलसंसिद्धं महाव्यापन्निवारणम्

तुझ्या वडिलांकडून मला मिळालेली ही उत्तम भस्म अगदी शुद्ध आहे, अग्नीने सिद्ध झालेली आहे आणि मोठ्या संकटांपासून वाचवते.

मंत्रं च ते मया दत्तं गृहाण मदनुज्ञया अनेनैवाशु जप्तेन रक्षा तव भविष्यति

मी तुला मंत्रही दिला आहे, तो माझ्या परवानगीने स्वीकार. फक्त हाच मंत्र जपल्याने तुझे रक्षण नक्कीच होईल.

एवं मात्रा समादिश्य शिवमस्त्वित्युदीर्य च विसृष्टस्तद्वचो मूर्ध्नि कुर्वन्नेव तदा मुनिः

मातेने अशा प्रकारे उपदेश करून 'शिवाचे कल्याण होवो' असे म्हणत, ती त्या वेळी तिचे शब्द त्याच्या डोक्यावर ठेवून निघून गेली.

तां प्रणम्यैवमुक्त्वा च तपः कर्तुं प्रचक्रमे तमाह च तदा माता शुभं कुर्वंतु ते सुराः

त्याने तिला वंदन करून हे शब्द ऐकले आणि तप सुरू केले; तेव्हा त्याच्या आईने म्हटले, 'देवता तुझ्या कल्याणासाठी असोत.'