शिवपुराणम्

मातर्मातर्महाभागे मम देहि तपस्विनि गव्यं क्षीरमतिस्वादु नाल्पमुष्णं पिबाम्यहम्

आई, आई, हे महान भाग्यवती, मला गायीचं दूध दे, मी थोडं कोमट दूध नको, मला फार गोड दूध प्यायचं आहे.

तच्छ्रुत्वा पुत्रवचनं तन्माता च तपस्विनी व्याघ्रपादस्य महिषी दुःखमापत्तदा च सा

मुलाचं हे बोलणं ऐकून, तपस्विनी व्याघ्रपादाची पत्नी दुःखाने भरून गेली.

उपलाल्याथ सुप्रीत्या पुत्रमालिंग्य सादरम् दुःखिता विललापाथ स्मृत्वा नैर्धन्यमात्मनः

मग तिने मुलाला प्रेमाने मिठी मारली, आणि आपल्या दारिद्र्याची आठवण काढून, दुःखी होऊन रडू लागली.

स्मृत्वास्मृत्वा पुनः क्षीरमुपमन्युस्स बालकः देहि देहीति तामाह रुद्रन्भूयो महाद्युतिः

कधी आठवत, कधी विसरत, उपमन्यू तो लहानगा पुन्हा पुन्हा म्हणू लागला, 'दे, दे', आणि तो रुद्रासारखा तेजस्वी दिसत होता.

तद्धठं सा परिज्ञाय द्विजपत्नी तपस्विनी शान्तये तद्धठस्याथ शुभोपायमरीरचत्

त्याचा हट्ट ओळखून, त्या तपस्विनी ब्राह्मणपत्नीने त्याला शांत करण्यासाठी एक चांगला उपाय शोधला.

उञ्छवृत्त्यार्जितान्बीजान्स्वयं दृष्ट्वा च सा तदा बीजपिष्टमथालोड्य तोयेन कलभाषिणी

त्यावेळी तिने उंचवणीतून मिळवलेली काही धान्यं पाहिली, ती दळून, पाण्यात कालवली आणि हळुवारपणे बोलली.

एह्येहि मम पुत्रेति सामपूर्वं ततस्सुतम् आलिंग्यादाय दुःखार्ता प्रददौ कृत्रिमं पयः

'ये, ये माझ्या मुला' असं प्रेमाने बोलून, तिने त्याला जवळ घेतलं आणि दुःखाने भरून कृत्रिम दूध दिलं.

पीत्वा च कृत्रिमं क्षीरं मात्रां दत्तं स बालकः नैतत्क्षीरमिति प्राह मातरं चातिविह्वलः

आईने दिलेलं ते कृत्रिम दूध प्यायल्यानंतर, तो मुलगा फारच व्याकुळ होऊन म्हणाला, 'हे दूध नाहीये'.

दुःखिता सा तदा प्राह संप्रेक्ष्याघ्राय मूर्धनि समार्ज्य नेत्र पुत्रस्य कराभ्यां कमलायते

मग ती दुःखी आई त्याच्याकडे पाहून, त्याचं डोकं वासलं, दोन्ही हातांनी त्याच्या कमळासारख्या डोळ्यांतून अश्रू पुसले आणि बोलली.

तटिनी रत्नपूर्णास्तास्स्वर्गपातालगोचराः भाग्यहीना न पश्यन्ति भक्तिहीनाश्च ये शिवे

स्वर्गात आणि पाताळात असलेल्या रत्नांनी भरलेल्या नद्या आहेत, पण ज्यांचं भाग्य नाही किंवा ज्यांना शिवावर भक्ती नाही, त्यांना त्या दिसत नाहीत.

राज्यं स्वर्गं च मोक्षं च भोजनं क्षीरसंभवम् न लभन्ते प्रियाण्येषां न तुष्यति यदा शिवः

राज्य, स्वर्ग, मोक्ष किंवा दूधापासून बनलेलं अन्न — ही प्रिय गोष्टी ज्यांना शिव प्रसन्न होत नाही, त्यांना मिळत नाहीत.

भवप्रसादजं सर्वं नान्यद्देवप्रसादजम् अन्यदेवेषु निरता दुःखार्ता विभ्रमन्ति च

सर्व काही भवाच्या कृपेने मिळतं; इतर देवांच्या कृपेने काहीच मिळत नाही. इतर देवांना भक्ती करणारे दुःखाने भरकटत राहतात.

क्षीरं तत्र कुतो ऽस्माकं वने निवसतां सदा क्व दुग्धसाधनं वत्स क्व वयं वनवासिनः

आपण नेहमी जंगलात राहतो, इथे आपल्याला दूध कुठून मिळणार? दूध मिळवायचं साधन कुठे आहे, बाळा? आपण तर वनवासी आहोत.

कृत्स्नाभावेन दारिद्र्यान्मया ते भाग्यहीनया मिथ्यादुग्धमिदं दत्तम्पिष्टमालोड्य वारिणा

पूर्ण गरिबीमुळे आणि माझ्या दुर्दैवामुळे, मी हे दूध तुला दिलं, पण ते खोटं मिसळलेलं आणि पाण्यात कालवलेलं आहे.

त्वं मातुलगृहे स्वल्पं पीत्वा स्वादु पयः शृतम् ज्ञात्वा स्वादु त्वया पीतं तज्जातीयमनुस्मरन्

तू मामाच्या घरी थोडं शुद्ध, गोड, उकडलेलं दूध प्यायलास; त्याची चव तुला माहिती आहे, म्हणून ते प्यायलास आणि आता त्याच दूधाची आठवण काढतोस.

दत्तं न पय इत्युक्त्वा रुदन् दुःखीकरोषि माम् प्रसादेन विना शंभो पयस्तव न विद्यते

'हे दिलेलं दूध नाही,' असं म्हणत तू रडतोस आणि मला दु:खी करतोस; शंभूंच्या कृपे शिवाय तुला दूध मिळणार नाही.

पादपंकजयोस्तस्य साम्बस्य सगणस्य च भक्त्या समर्पितं यत्तत्कारणं सर्वसम्पदाम्

सांब आणि त्यांच्या गणांच्या कमलासारख्या पायांवर भक्तीने जे काही अर्पण केलं जातं, तेच सर्व संपत्तीचं कारण असतं.

अधुना वसुदोस्माभिर्महादेवो न पूजितः सकामानां यथाकामं यथोक्तफलदायकः

आता आपण महादेवाची संपत्तीने पूजा केलेली नाही; तो इच्छेनुसार, मागणाऱ्यांना त्यांची इच्छा पूर्ण करतो.

धनान्युद्दिश्य नास्माभिरितः प्रागर्चितः शिवः अतो दरिद्रास्संजाता वयं तस्मान्न ते पयः

आपण इथे पूर्वी कधीच धनाच्या हेतूने शिवाची पूजा केलेली नाही; म्हणून आपण गरीब झालो आहोत आणि म्हणूनच तुला दूध नाही.

पूर्वजन्मनि यद्दत्तं शिवमुद्दिश्य वै सुतः तदेव लभ्यते नान्यद्विष्णुमुद्दिश्य वा प्रभुम्

पूर्वजन्मी शिवासाठी जे काही दिलं जातं, तेच मिळतं, दुसरं काही मिळत नाही, अगदी विष्णू किंवा दुसऱ्या देवासाठी दिलं तरीही.

इति मातृवचः श्रुत्वा तथ्यं शोकादिसूचकम् बालो ऽप्यनुतपन्नंतः प्रगल्भमिदमब्रवीत्

आईचे हे खरे आणि दु:ख दर्शवणारे शब्द ऐकून, तो मुलगा असूनही मनातून खचला नाही आणि धाडसाने असे बोलला:

शोकेनालमितो मतः सांबो यद्यस्ति शंकरः त्यज शोकं महाभागे सर्वं भद्रं भविष्यति

जर सांब दु:खाने खरोखरच मेला असेल आणि शंकर अस्तित्वात असेल, तर हे भाग्यवती, तू दु:ख सोड; सर्व काही चांगलं होईल.

शृणु मातर्वचो मेद्य महादेवो ऽस्ति चेत्क्वचित् चिराद्वा ह्यचिराद्वापि क्षीरोदं साधयाम्यहम्

आई, माझं बोल ऐक; कुठेही महादेव असतील, उशीराने का होईना, किंवा लवकरच, मी दूधाचा समुद्र मिळवून दाखवीन.

इति श्रुत्वा वचस्तस्य बालकस्य महामतेः प्रय्तुवाच तदा माता सुप्रसन्ना मनस्विनी

त्या बुद्धिमान मुलाचे हे शब्द ऐकून, त्याची आई मनापासून आनंदी झाली आणि त्याला म्हणाली:

शुभं विचारितं तात त्वया मत्प्रीतिवर्धनम् विलंबं मा कथास्त्वं हि भज सांबं सदाशिवम्

बाळा, तू उत्तम विचार केलास, त्यामुळे माझा आनंद वाढला; वेळ न घालवता, नेहमी सांब सदाशिवाची पूजा कर.

सर्वस्मादधिको ऽस्त्येव शिवः परमकारणम् तत्कृतं हि जगत्सर्वं ब्रह्माद्यास्तस्य किंकराः

शिव सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, तोच अंतिम कारण आहे; त्यानेच हे सर्व जग निर्माण केलं आणि ब्रह्मादिकही त्याचे सेवक आहेत.

तत्प्रसादकृतैश्वर्या दासास्तस्य वयं प्रभोः तं विनान्यं न जानीमश्शंकरं लोकशंकरम्

त्याच्या कृपेने मिळणाऱ्या ऐश्वर्यामुळे आपण त्या प्रभूचे सेवक आहोत; त्याच्याशिवाय, आपण दुसरा कोणालाही ओळखत नाही—शंकर, जो जगाचा कल्याणकर्ता आहे.

अन्यान्देवान्परित्यज्य कर्मणा मनसा गिरा तमेव सांबं सगणं भज भावपुरस्सरम्

इतर सर्व देवांना सोडून, कृतीने, मनाने आणि वाणीने, फक्त सांब आणि त्यांच्या गणांची मनापासून भक्ती कर.

तस्य देवाधिदेवस्य शिवस्य वरदायिनः साक्षान्नमश्शिवायेति मंत्रो ऽयं वाचकः स्मृतः

त्या देवांचा देव, वर देणारा शिव, याचा 'नम: शिवाय' हा मंत्र थेट त्याचं स्मरण करणारा आहे असं मानलं जातं.