शिवपुराणम्

कथं च लब्धविज्ञानस्तपश्चरणपर्वणि रुद्राग्नेर्यत्परं वीर्यं लभे भस्म स्वरक्षकम्

आणि तप करत असताना त्याने ज्ञान मिळवून, रुद्राच्या अग्नीचे श्रेष्ठ सामर्थ्य—स्वतःचे रक्षण करणारे भस्म—कसे मिळवले?

न ह्येष शिशुकः कश्चित्प्राकृतः कृतवांस्तपः मुनिवर्यस्य तनयो व्याघ्रपादस्य धीमतः

कारण हा मुलगा साधा नव्हता, ज्याने तप केले; तो श्रेष्ठ ऋषी व्याघ्रपाद यांचा बुद्धिमान पुत्र होता.

जन्मान्तरेण संसिद्धः केनापि खलु हेतुना स्वपदप्रच्युतो दिष्ट्या प्राप्तो मुनिकुमारताम्

पूर्वजन्मी काही कारणाने सिद्धी मिळवलेला, पण नशीबाने स्वतःच्या स्थितीतून खाली पडून, तो ऋषीपुत्र झाला.

महादेवप्रसादस्य भाग्यापन्नस्य भाविनः दुग्धाभिलाषप्रभवद्वारतामगमत्तपः

महादेवाच्या कृपेने आणि स्वतःच्या भाग्यामुळे, दूध मिळावे म्हणून त्याने तप सुरू केले.

अतः सर्वगणेशत्वं कुमारत्वं च शाश्वतम् सह दुग्धाब्धिना तस्मै प्रददौ शंकरः स्वयम्

म्हणून, क्षीरसागरासह, शंकराने त्याला सर्व गणांचे अधिपत्य आणि कायमचे कुमारपण स्वतः दिले.

तस्य ज्ञानागमोप्यस्य प्रसादादेव शांकरात् कौमारं हि परं साक्षाज्ज्ञानं शक्तिमयं विदुः

त्याला पवित्र परंपरेचं ज्ञान सुद्धा शंकराच्या कृपेनेच मिळालं; कारण कुमाराचं जे थेट प्रकट झालेलं, शक्तीमय असं श्रेष्ठ ज्ञान आहे, तेच खरं मानलं जातं.

शिवशास्त्रप्रवक्तृत्वमपि तस्य हि तत्कृतम् कुमारो मुनितो लब्धज्ञानाब्धिरिव नन्दनः

शिवशास्त्र सांगण्याचं काम सुद्धा त्याच्यामुळेच त्याला मिळालं; कुमाराने ऋषीकडून ज्ञानाचं मोठं सागर मिळवलं, जणू तो नंदनासारखा झाला.

दृष्टं तु कारणं तस्य शिवज्ञानसमन्वये स्वमातृवचनं साक्षाच्छोकजं क्षीरकारणात्

त्याच्या शिवज्ञानात एकरूप होण्याचं कारण असं दिसतं की, त्याच्या आईच्या दुःखातून आलेल्या थेट शब्दांमुळेच हे घडलं, जसं दूध तयार होतं.

कदाचित्क्षीरमत्यल्पं पीतवान्मातुलाश्रमे ईर्षयया मातुलसुतं संतृप्तक्षीरमुत्तमम्

एकदा मामा यांच्या आश्रमात असताना, मामाच्या मुलाला उत्तम दूध पिऊन तृप्त झालेलं पाहून, त्याने फक्त थोडंसं दूध मत्सराने प्यायलं.

पीत्वा स्थितं यथाकामं दृष्ट्वा वै मातुलात्मजम् उपमन्युर्व्याघ्रपादिः प्रीत्या प्रोवाच मातरम्

हवे तितकं दूध पिऊन, मामाच्या मुलाला समाधानी पाहिल्यावर, व्याघ्रपादाचा मुलगा उपमन्यू आनंदाने आईला म्हणाला.

मातर्मातर्महाभागे मम देहि तपस्विनि गव्यं क्षीरमतिस्वादु नाल्पमुष्णं पिबाम्यहम्

आई, आई, हे महान भाग्यवती, मला गायीचं दूध दे, मी थोडं कोमट दूध नको, मला फार गोड दूध प्यायचं आहे.

तच्छ्रुत्वा पुत्रवचनं तन्माता च तपस्विनी व्याघ्रपादस्य महिषी दुःखमापत्तदा च सा

मुलाचं हे बोलणं ऐकून, तपस्विनी व्याघ्रपादाची पत्नी दुःखाने भरून गेली.

उपलाल्याथ सुप्रीत्या पुत्रमालिंग्य सादरम् दुःखिता विललापाथ स्मृत्वा नैर्धन्यमात्मनः

मग तिने मुलाला प्रेमाने मिठी मारली, आणि आपल्या दारिद्र्याची आठवण काढून, दुःखी होऊन रडू लागली.

स्मृत्वास्मृत्वा पुनः क्षीरमुपमन्युस्स बालकः देहि देहीति तामाह रुद्रन्भूयो महाद्युतिः

कधी आठवत, कधी विसरत, उपमन्यू तो लहानगा पुन्हा पुन्हा म्हणू लागला, 'दे, दे', आणि तो रुद्रासारखा तेजस्वी दिसत होता.

तद्धठं सा परिज्ञाय द्विजपत्नी तपस्विनी शान्तये तद्धठस्याथ शुभोपायमरीरचत्

त्याचा हट्ट ओळखून, त्या तपस्विनी ब्राह्मणपत्नीने त्याला शांत करण्यासाठी एक चांगला उपाय शोधला.

उञ्छवृत्त्यार्जितान्बीजान्स्वयं दृष्ट्वा च सा तदा बीजपिष्टमथालोड्य तोयेन कलभाषिणी

त्यावेळी तिने उंचवणीतून मिळवलेली काही धान्यं पाहिली, ती दळून, पाण्यात कालवली आणि हळुवारपणे बोलली.

एह्येहि मम पुत्रेति सामपूर्वं ततस्सुतम् आलिंग्यादाय दुःखार्ता प्रददौ कृत्रिमं पयः

'ये, ये माझ्या मुला' असं प्रेमाने बोलून, तिने त्याला जवळ घेतलं आणि दुःखाने भरून कृत्रिम दूध दिलं.

पीत्वा च कृत्रिमं क्षीरं मात्रां दत्तं स बालकः नैतत्क्षीरमिति प्राह मातरं चातिविह्वलः

आईने दिलेलं ते कृत्रिम दूध प्यायल्यानंतर, तो मुलगा फारच व्याकुळ होऊन म्हणाला, 'हे दूध नाहीये'.

दुःखिता सा तदा प्राह संप्रेक्ष्याघ्राय मूर्धनि समार्ज्य नेत्र पुत्रस्य कराभ्यां कमलायते

मग ती दुःखी आई त्याच्याकडे पाहून, त्याचं डोकं वासलं, दोन्ही हातांनी त्याच्या कमळासारख्या डोळ्यांतून अश्रू पुसले आणि बोलली.

तटिनी रत्नपूर्णास्तास्स्वर्गपातालगोचराः भाग्यहीना न पश्यन्ति भक्तिहीनाश्च ये शिवे

स्वर्गात आणि पाताळात असलेल्या रत्नांनी भरलेल्या नद्या आहेत, पण ज्यांचं भाग्य नाही किंवा ज्यांना शिवावर भक्ती नाही, त्यांना त्या दिसत नाहीत.

राज्यं स्वर्गं च मोक्षं च भोजनं क्षीरसंभवम् न लभन्ते प्रियाण्येषां न तुष्यति यदा शिवः

राज्य, स्वर्ग, मोक्ष किंवा दूधापासून बनलेलं अन्न — ही प्रिय गोष्टी ज्यांना शिव प्रसन्न होत नाही, त्यांना मिळत नाहीत.

भवप्रसादजं सर्वं नान्यद्देवप्रसादजम् अन्यदेवेषु निरता दुःखार्ता विभ्रमन्ति च

सर्व काही भवाच्या कृपेने मिळतं; इतर देवांच्या कृपेने काहीच मिळत नाही. इतर देवांना भक्ती करणारे दुःखाने भरकटत राहतात.

क्षीरं तत्र कुतो ऽस्माकं वने निवसतां सदा क्व दुग्धसाधनं वत्स क्व वयं वनवासिनः

आपण नेहमी जंगलात राहतो, इथे आपल्याला दूध कुठून मिळणार? दूध मिळवायचं साधन कुठे आहे, बाळा? आपण तर वनवासी आहोत.

कृत्स्नाभावेन दारिद्र्यान्मया ते भाग्यहीनया मिथ्यादुग्धमिदं दत्तम्पिष्टमालोड्य वारिणा

पूर्ण गरिबीमुळे आणि माझ्या दुर्दैवामुळे, मी हे दूध तुला दिलं, पण ते खोटं मिसळलेलं आणि पाण्यात कालवलेलं आहे.

त्वं मातुलगृहे स्वल्पं पीत्वा स्वादु पयः शृतम् ज्ञात्वा स्वादु त्वया पीतं तज्जातीयमनुस्मरन्

तू मामाच्या घरी थोडं शुद्ध, गोड, उकडलेलं दूध प्यायलास; त्याची चव तुला माहिती आहे, म्हणून ते प्यायलास आणि आता त्याच दूधाची आठवण काढतोस.

दत्तं न पय इत्युक्त्वा रुदन् दुःखीकरोषि माम् प्रसादेन विना शंभो पयस्तव न विद्यते

'हे दिलेलं दूध नाही,' असं म्हणत तू रडतोस आणि मला दु:खी करतोस; शंभूंच्या कृपे शिवाय तुला दूध मिळणार नाही.

पादपंकजयोस्तस्य साम्बस्य सगणस्य च भक्त्या समर्पितं यत्तत्कारणं सर्वसम्पदाम्

सांब आणि त्यांच्या गणांच्या कमलासारख्या पायांवर भक्तीने जे काही अर्पण केलं जातं, तेच सर्व संपत्तीचं कारण असतं.

अधुना वसुदोस्माभिर्महादेवो न पूजितः सकामानां यथाकामं यथोक्तफलदायकः

आता आपण महादेवाची संपत्तीने पूजा केलेली नाही; तो इच्छेनुसार, मागणाऱ्यांना त्यांची इच्छा पूर्ण करतो.

धनान्युद्दिश्य नास्माभिरितः प्रागर्चितः शिवः अतो दरिद्रास्संजाता वयं तस्मान्न ते पयः

आपण इथे पूर्वी कधीच धनाच्या हेतूने शिवाची पूजा केलेली नाही; म्हणून आपण गरीब झालो आहोत आणि म्हणूनच तुला दूध नाही.