शिवपुराणम्

रुद्राग्निर्यत्परं वीर्यन्तद्भस्म परिकीर्तितम् तस्मात्सर्वेषु कालेषु वीर्यवान्भस्मसंयुतः

रुद्राच्या अग्नीचे जे श्रेष्ठ सामर्थ्य आहे, तेच भस्म आहे. म्हणून, जो कुणी नेहमी भस्म लावतो, त्याच्यात हे सामर्थ्य असते.

भस्मनिष्ठस्य नश्यन्ति देषा भस्माग्निसंगमात् भस्मस्नानविशुद्धात्मा भस्मनिष्ठ इति स्मृतः

जो भस्मावर श्रद्धा ठेवतो, त्याचे दोष भस्म आणि अग्नीच्या संगतीमुळे नाहीसे होतात. जो भस्माने स्नान करून मनाने शुद्ध होतो, त्याला भस्मनिष्ठ म्हणतात.

भस्मना दिग्धसर्वांगो भस्मदीप्तत्रिपुंड्रकः भस्मस्नायी च पुरुषो भस्मनिष्ठ इति स्मृतः

ज्याचे सर्व अंग भस्माने माखलेले आहे, ज्याच्या कपाळावर उजळ त्रिपुंड आहे, आणि जो भस्माने स्नान करतो, त्याला भस्मनिष्ठ म्हणतात.

भूतप्रेतपिशासाश्च रोगाश्चातीव दुस्सहाः भस्मनिष्ठस्य सान्निध्याद्विद्रवंति न संशयः

भूत, प्रेत, पिशाच्च आणि फारच असह्य असे रोग, हे सर्व भस्मनिष्ठाच्या जवळ येताच पळून जातात—यात काहीही शंका नाही.

भासनाद्भासितं प्रोक्तं भस्म कल्मषभक्षणात् भूतिभूतिकरी चैव रक्षा रक्षाकरी परम्

प्रकाश देत असल्यामुळे त्याला भस्म म्हणतात; पापे नष्ट करत असल्यामुळेही त्याला भस्म म्हणतात. तेच अस्तित्वाचे मूळ आहे, अस्तित्व घडवणारे आहे, श्रेष्ठ रक्षण आहे, आणि रक्षण देणारे आहे.

किमन्यदिह वक्तव्यं भस्ममाहात्म्यकारणम् व्रती च भस्मना स्नातस्स्वयं देवो महेश्वरः

भस्माच्या महिम्याबद्दल अजून काय सांगावे? स्वतः महेश्वरदेखील व्रत पाळून भस्माने स्नान करतो.

परमास्त्रं च शैवानां भस्मैतत्पारमेश्वरम् धौम्याग्रजस्य तपसि व्यापदो यन्निवारिताः

हे भस्म, जे परमेश्वराचे आहे, हेच शैवांचे श्रेष्ठ अस्त्र आहे. याच्या जोरावर धौम्याच्या मोठ्या भावाच्या तपात आलेल्या संकटे दूर झाली.

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कृत्वा पाशुपतव्रतम् धनवद्भस्म संगृह्य भस्मस्नानरतो भवेत्

म्हणून, सर्व प्रयत्न करून, पाशुपत व्रत पाळावे, भस्म धनासारखे जमवावे आणि भस्माने स्नान करण्यात मन लावावे.

धौम्याग्रजेन शुशुना क्षीरार्थं हि तपः कृतम् तस्मात् क्षीरार्णवो दत्तस्तस्मै देवेन शूलिना

धौम्याचा मोठा भाऊ शुशुनाने दूध मिळावे म्हणून तप केला. त्यामुळे त्रिशूळधारी देवाने त्याला क्षीरसागर दिला.

स कथं शिशुको लेभे शिवशास्त्रप्रवक्तृताम् कथं वा शिवसद्भावं ज्ञात्वा तपसि निष्ठितः

तो मुलगा कसा काय शिवशास्त्र सांगणारा झाला? किंवा शिवाचे खरे स्वरूप जाणून, तो तपात कसा स्थिर राहिला?

कथं च लब्धविज्ञानस्तपश्चरणपर्वणि रुद्राग्नेर्यत्परं वीर्यं लभे भस्म स्वरक्षकम्

आणि तप करत असताना त्याने ज्ञान मिळवून, रुद्राच्या अग्नीचे श्रेष्ठ सामर्थ्य—स्वतःचे रक्षण करणारे भस्म—कसे मिळवले?

न ह्येष शिशुकः कश्चित्प्राकृतः कृतवांस्तपः मुनिवर्यस्य तनयो व्याघ्रपादस्य धीमतः

कारण हा मुलगा साधा नव्हता, ज्याने तप केले; तो श्रेष्ठ ऋषी व्याघ्रपाद यांचा बुद्धिमान पुत्र होता.

जन्मान्तरेण संसिद्धः केनापि खलु हेतुना स्वपदप्रच्युतो दिष्ट्या प्राप्तो मुनिकुमारताम्

पूर्वजन्मी काही कारणाने सिद्धी मिळवलेला, पण नशीबाने स्वतःच्या स्थितीतून खाली पडून, तो ऋषीपुत्र झाला.

महादेवप्रसादस्य भाग्यापन्नस्य भाविनः दुग्धाभिलाषप्रभवद्वारतामगमत्तपः

महादेवाच्या कृपेने आणि स्वतःच्या भाग्यामुळे, दूध मिळावे म्हणून त्याने तप सुरू केले.

अतः सर्वगणेशत्वं कुमारत्वं च शाश्वतम् सह दुग्धाब्धिना तस्मै प्रददौ शंकरः स्वयम्

म्हणून, क्षीरसागरासह, शंकराने त्याला सर्व गणांचे अधिपत्य आणि कायमचे कुमारपण स्वतः दिले.

तस्य ज्ञानागमोप्यस्य प्रसादादेव शांकरात् कौमारं हि परं साक्षाज्ज्ञानं शक्तिमयं विदुः

त्याला पवित्र परंपरेचं ज्ञान सुद्धा शंकराच्या कृपेनेच मिळालं; कारण कुमाराचं जे थेट प्रकट झालेलं, शक्तीमय असं श्रेष्ठ ज्ञान आहे, तेच खरं मानलं जातं.

शिवशास्त्रप्रवक्तृत्वमपि तस्य हि तत्कृतम् कुमारो मुनितो लब्धज्ञानाब्धिरिव नन्दनः

शिवशास्त्र सांगण्याचं काम सुद्धा त्याच्यामुळेच त्याला मिळालं; कुमाराने ऋषीकडून ज्ञानाचं मोठं सागर मिळवलं, जणू तो नंदनासारखा झाला.

दृष्टं तु कारणं तस्य शिवज्ञानसमन्वये स्वमातृवचनं साक्षाच्छोकजं क्षीरकारणात्

त्याच्या शिवज्ञानात एकरूप होण्याचं कारण असं दिसतं की, त्याच्या आईच्या दुःखातून आलेल्या थेट शब्दांमुळेच हे घडलं, जसं दूध तयार होतं.

कदाचित्क्षीरमत्यल्पं पीतवान्मातुलाश्रमे ईर्षयया मातुलसुतं संतृप्तक्षीरमुत्तमम्

एकदा मामा यांच्या आश्रमात असताना, मामाच्या मुलाला उत्तम दूध पिऊन तृप्त झालेलं पाहून, त्याने फक्त थोडंसं दूध मत्सराने प्यायलं.

पीत्वा स्थितं यथाकामं दृष्ट्वा वै मातुलात्मजम् उपमन्युर्व्याघ्रपादिः प्रीत्या प्रोवाच मातरम्

हवे तितकं दूध पिऊन, मामाच्या मुलाला समाधानी पाहिल्यावर, व्याघ्रपादाचा मुलगा उपमन्यू आनंदाने आईला म्हणाला.

मातर्मातर्महाभागे मम देहि तपस्विनि गव्यं क्षीरमतिस्वादु नाल्पमुष्णं पिबाम्यहम्

आई, आई, हे महान भाग्यवती, मला गायीचं दूध दे, मी थोडं कोमट दूध नको, मला फार गोड दूध प्यायचं आहे.

तच्छ्रुत्वा पुत्रवचनं तन्माता च तपस्विनी व्याघ्रपादस्य महिषी दुःखमापत्तदा च सा

मुलाचं हे बोलणं ऐकून, तपस्विनी व्याघ्रपादाची पत्नी दुःखाने भरून गेली.

उपलाल्याथ सुप्रीत्या पुत्रमालिंग्य सादरम् दुःखिता विललापाथ स्मृत्वा नैर्धन्यमात्मनः

मग तिने मुलाला प्रेमाने मिठी मारली, आणि आपल्या दारिद्र्याची आठवण काढून, दुःखी होऊन रडू लागली.

स्मृत्वास्मृत्वा पुनः क्षीरमुपमन्युस्स बालकः देहि देहीति तामाह रुद्रन्भूयो महाद्युतिः

कधी आठवत, कधी विसरत, उपमन्यू तो लहानगा पुन्हा पुन्हा म्हणू लागला, 'दे, दे', आणि तो रुद्रासारखा तेजस्वी दिसत होता.

तद्धठं सा परिज्ञाय द्विजपत्नी तपस्विनी शान्तये तद्धठस्याथ शुभोपायमरीरचत्

त्याचा हट्ट ओळखून, त्या तपस्विनी ब्राह्मणपत्नीने त्याला शांत करण्यासाठी एक चांगला उपाय शोधला.

उञ्छवृत्त्यार्जितान्बीजान्स्वयं दृष्ट्वा च सा तदा बीजपिष्टमथालोड्य तोयेन कलभाषिणी

त्यावेळी तिने उंचवणीतून मिळवलेली काही धान्यं पाहिली, ती दळून, पाण्यात कालवली आणि हळुवारपणे बोलली.

एह्येहि मम पुत्रेति सामपूर्वं ततस्सुतम् आलिंग्यादाय दुःखार्ता प्रददौ कृत्रिमं पयः

'ये, ये माझ्या मुला' असं प्रेमाने बोलून, तिने त्याला जवळ घेतलं आणि दुःखाने भरून कृत्रिम दूध दिलं.

पीत्वा च कृत्रिमं क्षीरं मात्रां दत्तं स बालकः नैतत्क्षीरमिति प्राह मातरं चातिविह्वलः

आईने दिलेलं ते कृत्रिम दूध प्यायल्यानंतर, तो मुलगा फारच व्याकुळ होऊन म्हणाला, 'हे दूध नाहीये'.

दुःखिता सा तदा प्राह संप्रेक्ष्याघ्राय मूर्धनि समार्ज्य नेत्र पुत्रस्य कराभ्यां कमलायते

मग ती दुःखी आई त्याच्याकडे पाहून, त्याचं डोकं वासलं, दोन्ही हातांनी त्याच्या कमळासारख्या डोळ्यांतून अश्रू पुसले आणि बोलली.