शिवपुराणम्

समर्पयेत्स्वगुरवे स्थापयेद्वा शिवालये संपूज्य च गुरून्विप्रान्व्रतिनश्च विशेषतः

आपल्या गुरुला अर्पण करावे किंवा शिवाच्या मंदिरात स्थापित करावे; आणि गुरु, ब्राह्मण व विशेषतः व्रतधारी यांची पूजा करावी.

भक्तान्द्विजांश्च शक्तश्चेद्दीनानाथांश्च तोषयेत् स्वयं चानशने शक्तः फलमूलाशने ऽथ वा

शक्य असल्यास भक्त, ब्राह्मण, गरिब व अनाथ यांना तृप्त करावे; स्वतःही शक्य असल्यास अल्पाहार करावा किंवा फळमुळे खावीत.

पयोव्रतो वा भिक्षाशी भवेदेकाशनस्तथा नक्तं युक्ताशनो नित्यं भूशय्यानिरतः शुचिः

किंवा केवळ दूध पिण्याचा व्रत, भिक्षा मागून खाणे, एकदाच जेवणे, रात्री जेवणे, माफक खाणे, नेहमी जमिनीवर झोपणे आणि स्वच्छ राहणे हे आचरावे.

भस्मशायी तृणेशायी चीराजिनधृतो ऽथवा ब्रह्मचर्यव्रतो नित्यं व्रतमेतत्समाचरेत्

राखेवर किंवा गवतावर झोपावे, झाडाची साल किंवा मृगाची कातडी घालावे, किंवा आजन्म ब्रह्मचर्य पाळावे; हे व्रत नेहमी पाळावे.

अर्कवारे तथार्द्रायां पञ्चदश्यां च पक्षयोः अष्टम्यां च चतुर्दश्यां शक्तस्तूपवसेदपि

रविवारी, अमावास्या, पौर्णिमा, अष्टमी व चतुर्दशी या तिथींना, शक्य असल्यास उपवास करावा.

पाखण्डिपतितोदक्यास्सूतकान्त्यजपूर्वकान् वर्जयेत्सर्वयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा

पाखंडी, बहिष्कृत, निषिद्ध कर्म करणारे आणि शुद्धता सोडलेले यांचा मन, वाणी व कृतीने पूर्णपणे त्याग करावा.

क्षमदानदयासत्याहिंसाशीलः सदा भवेत् संतुष्टश्च प्रशान्तश्च जपध्यानरतस्तथा

नेहमी क्षमा, दान, दया, सत्य, अहिंसा आणि चांगले वर्तन असावे; समाधान, शांतता आणि जपध्यानात मन लावावे.

कुर्यात्त्रिषवणस्नानं भस्मस्नानमथापि वा पूजां वैशेषिकीं चैव मनसा वचसा गिरा

दिवसातून तीन वेळा स्नान करावे किंवा भस्माने स्नान करावे, आणि मन, वाणी व कृतीने विशेष पूजा करावी.

बहुनात्र किमुक्तेन नाचरेदशिवं व्रती प्रमादात्तु तथाचारे निरूप्य गुरुलाघवे

यापेक्षा अधिक काय सांगावे? व्रतधारीने अशिव वर्तन करू नये; आणि वर्तनात चूक झालीच, तर ती मोठी की लहान हे ठरवावे.

उचितां निष्कृतिं कुर्यात्पूजाहोमजपादिभिः आसमाप्तेर्व्रतस्यैवमाचरेन्न प्रमादतः

योग्य अशी प्रायश्चित्ते पूजा, होम, जप वगैरे करून घ्यावी. व्रत पूर्ण होईपर्यंत हे नियम न चुकता पाळावे.

गोदानं च वृषोत्सर्गं कुर्यात्पूजां च संपदा भक्तश्च शिवप्रीत्यर्थं सर्वकामविवर्जितः

गाई द्याव्यात, वृषोत्तम सोडावा, आपल्या सामर्थ्यानुसार पूजा करावी आणि सर्व इच्छा सोडून, भक्तीने शंकराची कृपा मिळवावी.

सामान्यमेतत्कथितं व्रतस्यास्य समासतः प्रतिमासं विशेषं च प्रवदामि यथाश्रुतम्

या व्रताचा साधारण नियम थोडक्यात सांगितला. आता प्रत्येक महिन्याचे विशेष नियम मी ऐकले तसे सांगतो.

वैशाखे वज्रलिंगं तु ज्येष्ठे मारकतं शुभम् आषाढे मौक्तिकं विद्याच्छ्रावणे नीलनिर्मितम्

वैशाखात वज्राचे लिंग, ज्येष्ठात पाचूचे शुभ लिंग, आषाढात मोत्याचे, श्रावणात निळ्या मण्याचे लिंग करावे.

मासे भाद्रपदे चैव पद्मरागमयं परम् आश्विने मासि विद्याद्वै लिंगं गोमेदकं वरम्

भाद्रपदात उत्तम पद्मरागाचे, आश्विनात सुंदर गोमेदाचे लिंग करावे.

कार्तिक्यां वैद्रुमं लिंगं वैदूर्यं मार्गशीर्षके पुष्परागमयं पौषे माघे द्युमणिजन्तथा

कार्तिकात प्रवाळाचे, मार्गशीर्षात वैडूर्याचे, पौषात पुष्परागाचे आणि माघात तेजस्वी स्फटिकाचे लिंग करावे.

फाल्गुणे चन्द्रकान्तोत्थं चैत्रे तद्व्यत्ययो ऽथवा सर्वमासेषु रत्नानामलाभे हैममेव वा

फाल्गुनात चंद्रकांताचे, चैत्रात अदलाबदल चालू शकतो; किंवा कोणत्याही महिन्यात रत्न मिळाले नाहीत तर सोन्याचे लिंग करावे.

हैमाभावे राजतं वा ताम्रजं शैलजन्तथा मृन्मयं वा यथालाभं जातुषं चान्यदेव वा

सोनं न मिळाल्यास चांदी, तांबे, दगड, माती, लाकूड किंवा इतर कोणत्याही साधनाने लिंग करावे.

सर्वगंधमयं वाथ लिंगं कुर्याद्यथारुचि व्रतावसानसमये समाचरितनित्यकः

किंवा सर्व सुगंधी द्रव्यांनी लिंग तयार करावे, व्रताच्या शेवटी नेहमीचे नियम पाळून हे करावे.

कृत्वा वैशेषिकीं पूजां हुत्वा चैव यथा पुरा संपूज्य च तथाचार्यं व्रतिनश्च विशेषतः

विशेष पूजा करून, पूर्वीप्रमाणे होम करून, गुरु आणि विशेषतः व्रती यांचा सन्मान करावा.

देशिकेनाप्यनुज्ञातः प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः दर्भासनो दर्भपाणिः प्राणापानौ नियम्य च

गुरुची परवानगी घेऊन, पूर्वेकडे किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून, कुशाच्या आसनावर बसून, कुश हातात धरून, श्वासावर नियंत्रण ठेवावे.

जपित्वा शक्तितो मूलं ध्यात्वा साम्बं त्रियम्बकम् अनुज्ञाप्य यथापूर्वं नमस्कृत्य कृताञ्जलिः

आपल्या शक्तीनुसार मूलमंत्राचा जप करावा, अंबेसह त्र्यंबकाचे ध्यान करावे, पुन्हा गुरुची परवानगी घेऊन, दोन्ही हात जोडून नमस्कार करावा.

समुत्सृजामि भगवन्व्रतमेतत्त्वदाज्ञया इत्युक्त्वा लिंगमूलस्थान्दर्भानुत्तरतस्त्यजेत्

‘भगवन्, तुझ्या आज्ञेने हे व्रत मी सोडतो’ असे म्हणून, लिंगाच्या पायाशी ठेवलेली कुश उत्तरेकडे ठेवावी.

ततो दण्डजटाचीरमेखला अपि चोत्सृजेत् पुनराचम्य विधिवत्पञ्चाक्षरमुदीरयेत्

नंतर दंड, जटा आणि मेखला काढावी; पुन्हा शुद्धी करून, नियमाप्रमाणे पंचाक्षरी मंत्र म्हणावा.

यः कृत्वात्यंतिकीं दीक्षामादेहान्तमनाकुलः व्रतमेतत्प्रकुर्वीत स तु वै नैष्ठिकः स्मृतः

जो अंतिम दीक्षा घेऊन, देहाचा अंत होईपर्यंत हे व्रत शांतपणे पाळतो, तोच निष्ठावान म्हणून ओळखला जातो.

सो ऽत्याश्रमी च विज्ञेयो महापाशुपतस्तथा स एव तपतां श्रेष्ठ स एव च महाव्रती

तो सर्व आश्रमांपलीकडे मानावा, तोच महान पाशुपत आहे, तोच तपस्वींत श्रेष्ठ आणि तोच महाव्रती आहे.

न तेन सदृशः कश्चित्कृतकृत्यो मुमुक्षुषु यो यतिर्नैष्ठिको जातस्तमाहुर्नैष्ठिकोत्तमम्

मोक्षाची इच्छा असणाऱ्यांत, त्याच्यासारखा सिद्ध कोणी नाही; जो यती निष्ठावान झाला, त्याला निष्ठिकांमध्ये श्रेष्ठ मानतात.

यो ऽन्वहं द्वादशाहं वा व्रतमेतत्समाचरेत् सो ऽपि नैष्ठिकतुल्यः स्यात्तीव्रव्रतसमन्वयात्

जो दररोज किंवा बारा दिवस हे व्रत पाळतो, तोही तीव्र व्रतामुळे निष्ठिकासमान मानला जातो.

घृताक्तो यश्चरेदेतद्व्रतं व्रतपरायणः द्वित्रैकदिवसं वापि स च कश्चन नैष्ठिकः

जो कुणी तुप लावून हे व्रत श्रद्धेने पाळतो, दोन-तीन दिवस किंवा अगदी एक दिवस जरी केले, तरी तो खरा निष्ठावान त्यागी समजावा.

कृत्यमित्येव निष्कामो यश्चरेद्व्रतमुत्तमम् शिवार्पितात्मा सततं न तेन सदृशः क्वचित्

जो कुणी काही इच्छा न ठेवता, फक्त कर्तव्य म्हणून हे श्रेष्ठ व्रत करतो आणि आपले मन नेहमी शिवाला अर्पण करतो, त्याच्यासारखा दुसरा कोणीही नाही.