शिवपुराणम्

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामो व्रतं पाशुपतं परम् ब्रह्मादयो ऽपि यत्कृत्वा सर्वे पाशुपताः स्मृताः

भगवंत, आम्हाला पाशुपत व्रत ऐकायचे आहे. ब्रह्मादिकांनी जे केल्यावर सर्वांना पाशुपत म्हणतात, ते व्रत आम्हाला सांगावे.

रहस्यं वः प्रवक्ष्यामि सर्वपापनिकृन्तनम् व्रतं पाशुपतं श्रौतमथर्वशिरसि श्रुतम्

मी तुम्हाला गुप्त आणि सर्व पापे नष्ट करणारे पाशुपत व्रत सांगतो, जे अथर्वशीर्षात सांगितले आहे.

कालश्चैत्री पौर्णमासी देशः शिवपरिग्रहः क्षेत्रारामाद्यरण्यं वा प्रशस्तश्शुभलक्षणः

वेळ चैत्र पौर्णिमा आहे. जागा म्हणजे शिवाला समर्पित असलेले क्षेत्र, बाग किंवा जंगल, जे शुभ आणि प्रशंसनीय आहे.

तत्र पूर्वं त्रयोदश्यां सुस्नातः सुकृताह्निकः अनुज्ञाप्य स्वमाचार्यं संपूज्य प्रणिपत्य च

तेथे त्रयोदशीच्या दिवशी, नीट स्नान करून आणि शुभ नित्यकर्मे करून, आपल्या गुरूची परवानगी घ्यावी, त्यांची पूजा करावी आणि वंदन करावे.

पूजां वैशेषिकीं कृत्वा शुक्लांबरधरः स्वयम् शुक्लयज्ञोपवीती च शुक्लमाल्यानुलेपनः

विशेष पूजा करून, स्वतः पांढरे वस्त्र घालावे, पांढरा यज्ञोपवीत घालावा, पांढरी फुले आणि उटणे लावावे.

दर्भासने समासीनो दर्भमुष्टिं प्रगृह्य च प्राणायामत्रयं कृत्वा प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ध्यात्वा देवं च देवीं च तद्विज्ञापनवर्त्मना

दर्भाच्या आसनावर बसून, हातात दर्भ घेऊन, पूर्वेकडे किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून, प्राणायामाचे तीन प्रकार करून, देव आणि देवीचे ध्यान करावे, त्यांच्या आवाहनाच्या पद्धतीने.

व्रतमेतत्करोमीति भवेत्संकल्प्य दीक्षितः यावच्छरीरपातं वा द्वादशाब्दमथापि वा

‘हे व्रत मी करतो’ असा संकल्प करून, दीक्षा घ्यावी. ही दीक्षा शरीर टिकेपर्यंत किंवा बारा वर्षे ठेवावी.

तदर्धं वा तदर्धं वा मासद्वादशकं तु वा तदर्धं वा तदर्धं वा मासमेकमथापि वा

किंवा त्याचा अर्धा काळ, किंवा त्याचाही अर्धा, किंवा बारा महिने, किंवा त्याचा अर्धा, किंवा त्याचाही अर्धा, किंवा एक महिना ठेवावा.

दिनद्वादशकं वा ऽथ दिनषट्कमथापि वा तदर्धं दिनमेकं वा व्रतसंकल्पनावधि

किंवा बारा दिवस, किंवा सहा दिवस, किंवा त्याचा अर्धा, किंवा एक दिवस—व्रताचा कालावधी असा ठरवावा.

अग्निमाधाय विधिवद्विरजाहोमकारणात् हुत्वाज्येन समिद्भिश्च चरुणा च यथाक्रमम्

विधीप्रमाणे अग्नी स्थापन करून, निर्मळ होमासाठी तूप, समिधा आणि पक्के अन्न यांची यथाक्रमाने आहुती द्यावी.

पूर्णामापूर्य तां भूयस्तत्त्वानां शुद्धिमुद्दिशन् जुहुयान्मूलमन्त्रेण तैरेव समिदादिभिः

पात्र पुन्हा भरून, तत्त्वांची शुद्धी साधण्यासाठी, त्या मूळ मंत्राने आणि त्याच समिधा व इतर सामग्रीने आहुती द्यावी.

पञ्चभूतानि तन्मात्राः पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च

पाच महाभूत, त्यांचे सूक्ष्म रूप आणि पाच कर्मेंद्रिये.

ज्ञानकर्मविभेदेन पञ्चकर्मविभागशः त्वगादिधातवस्सप्त पञ्च प्राणादिवायवः

ज्ञान आणि कर्म यांच्या विभागाने, पाच कर्मांचे प्रकार, त्वचा वगैरे सात धातू, आणि पाच प्राणवायू.

मनोबुद्धिरहं ख्यातिर्गुणाः प्रकृतिपूरुषौ रागो विद्याकले चैव नियतिः काल एव च

मन, बुद्धी, अहंकार, विवेक, गुण, प्रकृती आणि पुरुष, आसक्ती, विद्या, कला, नियम आणि काळ.

माया च शुद्धिविद्या च महेश्वरसदाशिवौ शक्तिश्च शिवतत्त्वं च तत्त्वानि क्रमशो विदुः

माया आणि शुद्ध विद्या, महेश्वर आणि सदाशिव, शक्ती आणि शिवतत्त्व—ही तत्त्वे अनुक्रमे ओळखली जातात.

मन्त्रैस्तु विरजैर्हुत्वा होतासौ विरजा भवेत् शिवानुग्रहमासाद्य ज्ञानवान्स हि जायते

शुद्ध मंत्रांनी होम केल्यावर यजमान शुद्ध होतो; शिवाची कृपा मिळाल्यावर तो खरा ज्ञानी होतो.

अथ गोमयमादाय पिण्डीकृत्याभिमंत्र्य च विन्यस्याग्नौ च सम्प्रोक्ष्य दिने तस्मिन्हविष्यभुक्

मग गायीचे शेण घेऊन त्याचा गोळा करून, मंत्रांनी शुद्ध करून, अग्नीमध्ये ठेवून, त्या दिवशी ते पवित्र अन्न घ्यावे.

प्रभाते तु चतुर्दश्यां कृत्वा सर्वं पुरोदितम् दिने तस्मिन्निराहारः कालं शेषं समापयेत्

चतुर्दशीच्या सकाळी, आधी सांगितलेली सर्व विधी करून, त्या दिवशी उरलेला वेळ उपवास करावा.

प्रातः पर्वणि चाप्येवं कृत्वा होमा वसानतः उपसंहृत्य रुद्राग्निं गृह्णीयाद्भस्म यत्नतः

सकाळी पर्वकाळी, असेच होम करून, नंतर रुद्राग्नीचे भस्म काळजीपूर्वक गोळा करावे.

ततश्च जटिलो मुण्डी शिखैकजट एव वा भूत्वा स्नात्वा ततो वीतलज्जश्चेत्स्याद्दिगम्बरः

मग जटा वाढवून, डोके मुंडण करून किंवा एकच शिखा ठेवून, स्नान करून, कोणतीही लाज न बाळगता दिशाच वस्त्र म्हणून उभे राहावे.

अपि काषायवसनश्चर्मचीराम्बरो ऽथ वा एकाम्बरो वल्कली वा भवेद्दण्डी च मेखली

किंवा तो केशरी वस्त्र, कातडीचे वस्त्र, एकच वस्त्र किंवा झाडाच्या सालीचे वस्त्र घालू शकतो; तसेच दंड आणि मेखला धारण करू शकतो.

प्रक्षाल्य चरणौ पश्चाद्द्विराचम्यात्मनस्तनुम् संकुलीकृत्य तद्भस्म विरजानलसंभवम्

पाय धुऊन, पुन्हा बसून, आपले शरीर एकत्र करून, त्या शुद्ध अग्नीपासून मिळालेल्या भस्माचे अंगाला लेप करावे.

अग्निरित्यादिभिर्मंत्रैः षड्भिराथर्वणैः क्रमात् विभृज्यांगानि मूर्धादिचरणांतानि तैस्स्पृशेत्

'अग्नि' या मंत्रापासून सुरू होणाऱ्या सहा अथर्वण मंत्रांनी, डोक्यापासून पायापर्यंत सर्व अंगांना स्पर्श करत भस्म लावावे.

ततस्तेन क्रमेणैव समुद्धृत्य च भस्मना सर्वांगोद्धूलनं कुर्यात्प्रणवेन शिवेन वा

मग त्याच क्रमाने भस्म घेऊन, 'ॐ' किंवा 'शिव' या नावाने संपूर्ण शरीरावर उधळावे.

ततस्त्रिपुण्ड्रं रचयेत्त्रियायुषसमाह्वयम् शिवभावं समागम्य शिवयोगमथाचरेत्

मग त्रिपुंड काढावे, 'त्रियायुष' नावाने ओळखले जाणारे, शिवभाव प्राप्त करून शिवयोगाचा अभ्यास करावा.

कुर्यात्स्त्रिसन्ध्यमप्येवमेतत्पाशुपतं व्रतम् भुक्तिमुक्तिप्रदं चैतत्पशुत्वं विनिवर्तयेत्

त्याने तीन वेळा संध्यावंदनही करावे; हेच पाशुपत व्रत आहे, जे भोग आणि मोक्ष दोन्ही देते आणि पाशुत्व दूर करते.

तत्पशुत्वं परित्यज्य कृत्वा पाशुपतं व्रतम् पूजनीयो महादेवो लिंगमूर्तिस्सनातनः

पाशुत्व सोडून पाशुपत व्रत स्वीकारल्यावर, सनातन महादेवाचे लिंगमूर्ती रूपात पूजन करावे.

पद्ममष्टदलं हैमं नवरत्नैरलंकृतम् कर्णिकाकेशरोपेतमासनं परिकल्पयेत्

आठ पाकळ्यांचे सुवर्ण कमळ, नऊ रत्नांनी सजवलेले आणि मध्यभागी केशर असलेले आसन तयार करावे.

विभवे तदभावे तु रक्तं सितमथापि वा पद्मं तस्याप्यभावे तु केवलं भावनामयम्

संपत्ती असेल तर तसे करावे; नसल्यास लाल किंवा पांढऱ्या कमळावर, तेही नसेल तर केवळ मनाच्या ध्यानातून आसन करावे.