शिवपुराणम्

तत्त्वादिभूतपर्यन्तं शरीरादिष्वतन्द्रितः व्याप्याधितिष्ठति शिवस्ततो रुद्र इतस्ततः

तत्त्वापासून पंचमहाभूतांपर्यंत, शरीर वगैरे सर्व ठिकाणी, शिव नेहमी जागृत राहून सर्वत्र व्यापून राहतो; म्हणून तो इथे-तिथे रुद्र म्हणवतो.

जगतः पितृभूतानां शिवो मूर्त्यात्मनामपि पितृभावेन सर्वेषां पितामह उदीरितः

शिव हा जगाचा आणि सर्व साकार रूपांचा पिता आहे; म्हणून पितृत्वामुळे त्याला सर्वांचा पितामह असे म्हटले जाते.

निदानज्ञो यथा वैद्यो रोगस्य विनिवर्तकः उपायैर्भेषजैस्तद्वल्लयभोगाधिकारतः

जसा वैद्य रोगाचे कारण ओळखून औषधांनी तो रोग दूर करतो, तसाच शिवही भोगांवर प्रभुत्व मिळवून त्याप्रमाणे वागतो.

संसारस्येश्वरो नित्यं समूलस्य निवर्तकः संसारवैद्य इत्युक्तः सर्वतत्त्वार्थवेदिभिः

शिव हा या संसाराचा शाश्वत स्वामी असून, तो संसार मूळासकट नष्ट करतो; सर्व तत्त्वांचा अर्थ जाणणाऱ्यांनी त्याला संसाराचा वैद्य असे म्हटले आहे.

दशार्थज्ञानसिद्ध्यर्थमिन्द्रियेष्वेषु सत्स्वपि त्रिकालभाविनो भावान्स्थूलान्सूक्ष्मानशेषतः

दहा अर्थांचे ज्ञान मिळवण्यासाठी, इंद्रिये असतानाही, तो भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळातील सर्व स्थूल-सूक्ष्म अवस्थांचे पूर्ण ज्ञान ठेवतो.

अणवो नैव जानन्ति माययैव मलावृताः असत्स्वपि च सर्वेषु सर्वार्थज्ञानहेतुषु

सूक्ष्म जीव मायेमुळे मलाने झाकले गेलेले असल्याने काहीच जाणत नाहीत; सर्व वस्तू असत्य असतानाही, ज्या सर्व ज्ञानाचे कारण आहेत, त्यातही ते अज्ञानच राहतात.

यद्यथावस्थितं वस्तु तत्तथैव सदाशिवः अयत्नेनैव जानाति तस्मात्सर्वज्ञ उच्यते

सदाशिव जे काही आहे ते जसे आहे तसे सहजपणे जाणतो; म्हणून त्याला सर्वज्ञ म्हणतात.

सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात् स्वस्मात्परात्मविरहात्परमात्मा शिवः स्वयम्

शिव हा सर्वांचा आत्मा आहे, तो या श्रेष्ठ गुणांशी नेहमी एकरूप असतो; आणि स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ असा दुसरा आत्मा नसल्याने तोच स्वतः परात्पर आत्मा आहे.

नामाष्टकमिदं चैव लब्ध्वाचार्यप्रसादतः निवृत्त्यादिकलाग्रन्थिं शिवाद्यैः पञ्चनामभिः

गुरूच्या कृपेने हे आठ नाव मिळवून, निवृत्तीपासून सुरू होणाऱ्या शक्तींच्या गाठीला शिवादी पाच नावांनी छेदावे.

यथास्वं क्रमशश्छित्वा शोधयित्वा यथागुणम् गुणितैरेव सोद्धातैरनिरुद्धैरथापि वा

आपल्या योग्य क्रमाने, हळूहळू छेदून, गुणानुसार शुद्ध करून, त्या गुणांनीच, ते काढले असोत किंवा निःअडथळा असोत, तसे करावे.

हृत्कण्ठतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमन्विताम् छित्त्वा पर्यष्टकाकारं स्वात्मानं च सुषुम्णया

हृदय, कंठ, तालु, भृकुटी आणि ब्रह्मरंध्र या मार्गाने छेदून, आठ प्रकारांनी वेढून, आपल्या आत्म्याला सुषुम्ना मार्गाने पुढे न्यावे.

द्वादशांतःस्थितस्येन्दोर्नीत्वोपरि शिवौजसि संहृत्यं वदनं पश्चाद्यथासंस्करणं लयात्

द्वादशांता ठिकाणी असलेल्या चंद्राला वर नेऊन, शिवाच्या तेजात विलीन करावे; मग वाणीचे संहती करून, नियमानुसार तिचे लय करावे.

शाक्तेनामृतवर्षेण संसिक्तायां तनौ पुनः अवतार्य स्वमात्मानममृतात्माकृतिं हृदि

शक्तीच्या अमृतवर्षेने शरीर स्नान केल्यावर, पुन्हा आपला आत्मा, जो अमर आत्म्याचा स्वरूप आहे, हृदयात आणावा.

द्वादशांतःस्थितस्येन्दोः परस्ताच्छ्वेतपंकजे समासीनं महादेवं शंकरम्भक्तवत्सलम्

द्वादशांता ठिकाणी असलेल्या चंद्राच्या पलीकडे, शुभ्र कमळात, भक्तांवर प्रेम करणाऱ्या महादेव, शंकराचे दर्शन करावे.

अर्धनारीश्वरं देवं निर्मलं मधुराकृतिम् शुद्धस्फटिकसंकाशं प्रसन्नं शीतलद्युतिम्

अर्धनारीश्वर या देवतेचे ध्यान करावे, जो निर्मळ, मधुर रूपाचा, स्वच्छ स्फटिकासारखा तेजस्वी, प्रसन्न आणि शीतल प्रकाशाचा आहे.

ध्यात्वा हि मानसे देवं स्वस्थचित्तो ऽथ मानवः शिवनामाष्टकेनैव भावपुष्पैस्समर्चयेत्

मनात देवाचे ध्यान करून, मन शांत ठेवून, माणसाने शिवाच्या आठ नावांनी, भक्तीच्या फुलांनी पूजा करावी.

अभ्यर्चनान्ते तु पुनः प्राणानायम्य मानवः सम्यक्चित्तं समाधाय शार्वं नामाष्टकं जपेत्

पूजेच्या शेवटी, पुन्हा प्राणायाम करून, मन एकाग्र करून, त्या शैव आठ नावांचा जप करावा.

नाभौ चाष्टाहुतीर्हुत्वा पूर्णाहुत्या नमस्ततः अष्टपुष्पप्रदानेन कृत्वाभ्यर्चनमंतिमम्

नाभीमध्ये आठ वेळा आहुती देऊन, नंतर पूर्ण आहुती नम्रतेने अर्पण करावी. त्यानंतर आठ फुलांनी शेवटची पूजा करावी.

निवेदयेत्स्वमात्मानं चुलुकोदकवर्त्मना एवं कृत्वा चिरादेव ज्ञानं पाशुपतं शुभम्

चुलुकातले पाणी घेऊन आपल्याला समर्पित करावे. असे केल्यावर, काही काळाने शुभ पाशुपत ज्ञान मिळते.

लभते तत्प्रतिष्ठां च वृत्तं चानुत्तमं तथा योगं च परमं लब्ध्वा मुच्यते नात्र संशयः

त्यामुळे त्या स्थितीत स्थिरता, उत्तम वर्तन आणि श्रेष्ठ योग मिळतो. हे मिळाल्यावर मुक्ती मिळते—यात काहीच शंका नाही.

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामो व्रतं पाशुपतं परम् ब्रह्मादयो ऽपि यत्कृत्वा सर्वे पाशुपताः स्मृताः

भगवंत, आम्हाला पाशुपत व्रत ऐकायचे आहे. ब्रह्मादिकांनी जे केल्यावर सर्वांना पाशुपत म्हणतात, ते व्रत आम्हाला सांगावे.

रहस्यं वः प्रवक्ष्यामि सर्वपापनिकृन्तनम् व्रतं पाशुपतं श्रौतमथर्वशिरसि श्रुतम्

मी तुम्हाला गुप्त आणि सर्व पापे नष्ट करणारे पाशुपत व्रत सांगतो, जे अथर्वशीर्षात सांगितले आहे.

कालश्चैत्री पौर्णमासी देशः शिवपरिग्रहः क्षेत्रारामाद्यरण्यं वा प्रशस्तश्शुभलक्षणः

वेळ चैत्र पौर्णिमा आहे. जागा म्हणजे शिवाला समर्पित असलेले क्षेत्र, बाग किंवा जंगल, जे शुभ आणि प्रशंसनीय आहे.

तत्र पूर्वं त्रयोदश्यां सुस्नातः सुकृताह्निकः अनुज्ञाप्य स्वमाचार्यं संपूज्य प्रणिपत्य च

तेथे त्रयोदशीच्या दिवशी, नीट स्नान करून आणि शुभ नित्यकर्मे करून, आपल्या गुरूची परवानगी घ्यावी, त्यांची पूजा करावी आणि वंदन करावे.

पूजां वैशेषिकीं कृत्वा शुक्लांबरधरः स्वयम् शुक्लयज्ञोपवीती च शुक्लमाल्यानुलेपनः

विशेष पूजा करून, स्वतः पांढरे वस्त्र घालावे, पांढरा यज्ञोपवीत घालावा, पांढरी फुले आणि उटणे लावावे.

दर्भासने समासीनो दर्भमुष्टिं प्रगृह्य च प्राणायामत्रयं कृत्वा प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ध्यात्वा देवं च देवीं च तद्विज्ञापनवर्त्मना

दर्भाच्या आसनावर बसून, हातात दर्भ घेऊन, पूर्वेकडे किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून, प्राणायामाचे तीन प्रकार करून, देव आणि देवीचे ध्यान करावे, त्यांच्या आवाहनाच्या पद्धतीने.

व्रतमेतत्करोमीति भवेत्संकल्प्य दीक्षितः यावच्छरीरपातं वा द्वादशाब्दमथापि वा

‘हे व्रत मी करतो’ असा संकल्प करून, दीक्षा घ्यावी. ही दीक्षा शरीर टिकेपर्यंत किंवा बारा वर्षे ठेवावी.

तदर्धं वा तदर्धं वा मासद्वादशकं तु वा तदर्धं वा तदर्धं वा मासमेकमथापि वा

किंवा त्याचा अर्धा काळ, किंवा त्याचाही अर्धा, किंवा बारा महिने, किंवा त्याचा अर्धा, किंवा त्याचाही अर्धा, किंवा एक महिना ठेवावा.

दिनद्वादशकं वा ऽथ दिनषट्कमथापि वा तदर्धं दिनमेकं वा व्रतसंकल्पनावधि

किंवा बारा दिवस, किंवा सहा दिवस, किंवा त्याचा अर्धा, किंवा एक दिवस—व्रताचा कालावधी असा ठरवावा.