शिवपुराणम्

परिवृत्त्यन्तरे भूयस्तत्पदप्राप्तिरुच्यते आत्मान्तराभिधानं स्याद्यदाद्यं नाम पञ्चकम्

दुसरी स्थिती आल्यावर त्या अवस्थेची प्राप्ती होते असे सांगितले आहे. पहिली पाच नावे आत्म्याच्या वेगळ्या नावांनी ओळखली जातात.

अन्यत्तु त्रितयं नाम्नामुपादानादियोगतः त्रिविधोपाधिवचनाच्छिव एवानुवर्तते

पण उरलेली तीन नावे, कारण व तीन प्रकारच्या उपाधींच्या संबंधामुळे, नेहमी शिवालाच दर्शवतात.

अनादिमलसंश्लेषः प्रागभावात्स्वभावतः अत्यंतं परिशुद्धात्मेत्यतो ऽयं शिव उच्यते

कारण त्याच्यात कधीही अपवित्रता नसते आणि त्याचे स्वरूपच शुद्ध आहे, म्हणून त्याला शिव म्हणतात.

अथवाशेषकल्याणगुणैकधन ईश्वरः शिव इत्युच्यते सद्भिश्शिवतत्त्वार्थवादिभिः

किंवा, ज्याच्यात सर्व शुभ गुण एकवटले आहेत, अशा प्रभूला खरे शिवतत्त्व सांगणारे ज्ञानी लोक 'शिव' असे म्हणतात.

त्रयोविंशतितत्त्वेभ्यः प्रकृतिर्हि परा मता प्रकृतेस्तु परं प्राहुः पुरुषं पञ्चविंशकम्

तेवीस तत्त्वांमध्ये प्रकृती श्रेष्ठ मानली आहे. प्रकृतीपेक्षा वरचा, पंचविसावा पुरुष श्रेष्ठ आहे असे सांगितले जाते.

यं वेदादौ स्वरं प्राहुर्वाच्यवाचकभावतः वेदैकवेद्ययाथात्म्याद्वेदान्ते च प्रतिष्ठितः

ज्याला वेदाच्या आरंभी शब्द आणि अर्थाच्या नात्याने स्वर म्हणतात, आणि वेदाच्या शेवटी ज्याचे खरे स्वरूप एकमेव जाणण्यासारखे आहे, तोच तेथे प्रतिष्ठित आहे.

तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परस्स महेश्वरः तदधीनप्रवृत्तित्वात्प्रकृतेः पुरुषस्य च

प्रकृतीत विलीन झालेल्यापेक्षा जो श्रेष्ठ आहे, तोच महेश्वर आहे. कारण प्रकृती आणि पुरुष यांची सर्व क्रिया त्याच्यावर अवलंबून असते.

अथवा त्रिगुणं तत्त्वमुपेयमिदमव्ययम् मायान्तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

किंवा, हे तीन गुणांनी बनलेले अविनाशी तत्त्व समजावे. प्रकृती म्हणजे माया, आणि मायेला वश करणारा महेश्वर आहे असे जाणावे.

मायाविक्षोभको ऽनंतो महेश्वरसमन्वयात् कालात्मा परमात्मादिः स्थूलः सूक्ष्मः प्रकीर्तितः

मायेला हलवणारा, अनंत असा जो आहे, तो महेश्वराशी एकरूप असतो. तोच काळरूप, परमात्मा, स्थूल आणि सूक्ष्म अशा सर्व रूपांनी ओळखला जातो.

रुद्दुःखं दुःखहेतुर्वा तद्रावयति नः प्रभुः रुद्र इत्युच्यते सद्भिः शिवः परमकारणम्

जो दु:ख दूर करतो किंवा त्याचे कारण असतो, किंवा दु:ख निर्माण करतो, त्याला ज्ञानी लोक रुद्र म्हणतात; शिव हा सर्वांचा मुख्य कारण आहे.

तत्त्वादिभूतपर्यन्तं शरीरादिष्वतन्द्रितः व्याप्याधितिष्ठति शिवस्ततो रुद्र इतस्ततः

तत्त्वापासून पंचमहाभूतांपर्यंत, शरीर वगैरे सर्व ठिकाणी, शिव नेहमी जागृत राहून सर्वत्र व्यापून राहतो; म्हणून तो इथे-तिथे रुद्र म्हणवतो.

जगतः पितृभूतानां शिवो मूर्त्यात्मनामपि पितृभावेन सर्वेषां पितामह उदीरितः

शिव हा जगाचा आणि सर्व साकार रूपांचा पिता आहे; म्हणून पितृत्वामुळे त्याला सर्वांचा पितामह असे म्हटले जाते.

निदानज्ञो यथा वैद्यो रोगस्य विनिवर्तकः उपायैर्भेषजैस्तद्वल्लयभोगाधिकारतः

जसा वैद्य रोगाचे कारण ओळखून औषधांनी तो रोग दूर करतो, तसाच शिवही भोगांवर प्रभुत्व मिळवून त्याप्रमाणे वागतो.

संसारस्येश्वरो नित्यं समूलस्य निवर्तकः संसारवैद्य इत्युक्तः सर्वतत्त्वार्थवेदिभिः

शिव हा या संसाराचा शाश्वत स्वामी असून, तो संसार मूळासकट नष्ट करतो; सर्व तत्त्वांचा अर्थ जाणणाऱ्यांनी त्याला संसाराचा वैद्य असे म्हटले आहे.

दशार्थज्ञानसिद्ध्यर्थमिन्द्रियेष्वेषु सत्स्वपि त्रिकालभाविनो भावान्स्थूलान्सूक्ष्मानशेषतः

दहा अर्थांचे ज्ञान मिळवण्यासाठी, इंद्रिये असतानाही, तो भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळातील सर्व स्थूल-सूक्ष्म अवस्थांचे पूर्ण ज्ञान ठेवतो.

अणवो नैव जानन्ति माययैव मलावृताः असत्स्वपि च सर्वेषु सर्वार्थज्ञानहेतुषु

सूक्ष्म जीव मायेमुळे मलाने झाकले गेलेले असल्याने काहीच जाणत नाहीत; सर्व वस्तू असत्य असतानाही, ज्या सर्व ज्ञानाचे कारण आहेत, त्यातही ते अज्ञानच राहतात.

यद्यथावस्थितं वस्तु तत्तथैव सदाशिवः अयत्नेनैव जानाति तस्मात्सर्वज्ञ उच्यते

सदाशिव जे काही आहे ते जसे आहे तसे सहजपणे जाणतो; म्हणून त्याला सर्वज्ञ म्हणतात.

सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात् स्वस्मात्परात्मविरहात्परमात्मा शिवः स्वयम्

शिव हा सर्वांचा आत्मा आहे, तो या श्रेष्ठ गुणांशी नेहमी एकरूप असतो; आणि स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ असा दुसरा आत्मा नसल्याने तोच स्वतः परात्पर आत्मा आहे.

नामाष्टकमिदं चैव लब्ध्वाचार्यप्रसादतः निवृत्त्यादिकलाग्रन्थिं शिवाद्यैः पञ्चनामभिः

गुरूच्या कृपेने हे आठ नाव मिळवून, निवृत्तीपासून सुरू होणाऱ्या शक्तींच्या गाठीला शिवादी पाच नावांनी छेदावे.

यथास्वं क्रमशश्छित्वा शोधयित्वा यथागुणम् गुणितैरेव सोद्धातैरनिरुद्धैरथापि वा

आपल्या योग्य क्रमाने, हळूहळू छेदून, गुणानुसार शुद्ध करून, त्या गुणांनीच, ते काढले असोत किंवा निःअडथळा असोत, तसे करावे.

हृत्कण्ठतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमन्विताम् छित्त्वा पर्यष्टकाकारं स्वात्मानं च सुषुम्णया

हृदय, कंठ, तालु, भृकुटी आणि ब्रह्मरंध्र या मार्गाने छेदून, आठ प्रकारांनी वेढून, आपल्या आत्म्याला सुषुम्ना मार्गाने पुढे न्यावे.

द्वादशांतःस्थितस्येन्दोर्नीत्वोपरि शिवौजसि संहृत्यं वदनं पश्चाद्यथासंस्करणं लयात्

द्वादशांता ठिकाणी असलेल्या चंद्राला वर नेऊन, शिवाच्या तेजात विलीन करावे; मग वाणीचे संहती करून, नियमानुसार तिचे लय करावे.

शाक्तेनामृतवर्षेण संसिक्तायां तनौ पुनः अवतार्य स्वमात्मानममृतात्माकृतिं हृदि

शक्तीच्या अमृतवर्षेने शरीर स्नान केल्यावर, पुन्हा आपला आत्मा, जो अमर आत्म्याचा स्वरूप आहे, हृदयात आणावा.

द्वादशांतःस्थितस्येन्दोः परस्ताच्छ्वेतपंकजे समासीनं महादेवं शंकरम्भक्तवत्सलम्

द्वादशांता ठिकाणी असलेल्या चंद्राच्या पलीकडे, शुभ्र कमळात, भक्तांवर प्रेम करणाऱ्या महादेव, शंकराचे दर्शन करावे.

अर्धनारीश्वरं देवं निर्मलं मधुराकृतिम् शुद्धस्फटिकसंकाशं प्रसन्नं शीतलद्युतिम्

अर्धनारीश्वर या देवतेचे ध्यान करावे, जो निर्मळ, मधुर रूपाचा, स्वच्छ स्फटिकासारखा तेजस्वी, प्रसन्न आणि शीतल प्रकाशाचा आहे.

ध्यात्वा हि मानसे देवं स्वस्थचित्तो ऽथ मानवः शिवनामाष्टकेनैव भावपुष्पैस्समर्चयेत्

मनात देवाचे ध्यान करून, मन शांत ठेवून, माणसाने शिवाच्या आठ नावांनी, भक्तीच्या फुलांनी पूजा करावी.

अभ्यर्चनान्ते तु पुनः प्राणानायम्य मानवः सम्यक्चित्तं समाधाय शार्वं नामाष्टकं जपेत्

पूजेच्या शेवटी, पुन्हा प्राणायाम करून, मन एकाग्र करून, त्या शैव आठ नावांचा जप करावा.

नाभौ चाष्टाहुतीर्हुत्वा पूर्णाहुत्या नमस्ततः अष्टपुष्पप्रदानेन कृत्वाभ्यर्चनमंतिमम्

नाभीमध्ये आठ वेळा आहुती देऊन, नंतर पूर्ण आहुती नम्रतेने अर्पण करावी. त्यानंतर आठ फुलांनी शेवटची पूजा करावी.

निवेदयेत्स्वमात्मानं चुलुकोदकवर्त्मना एवं कृत्वा चिरादेव ज्ञानं पाशुपतं शुभम्

चुलुकातले पाणी घेऊन आपल्याला समर्पित करावे. असे केल्यावर, काही काळाने शुभ पाशुपत ज्ञान मिळते.