शिवपुराणम्

तत्रोक्तः परमो धर्मश्चर्याद्यात्मा चतुर्विधः तेषु पाशुपतो योगः शिवं प्रत्यक्षयेद्दृढम्

त्यात परम धर्म सांगितला आहे, जो चार प्रकारच्या आचरणाने युक्त आहे; त्यात पाशुपत योगाने शिवाची प्रत्यक्ष अनुभूती दृढ होते.

तस्माच्छ्रेष्ठमनुष्ठानं योगः पाशुपतो मतः तत्राप्युपायको युक्तो ब्रह्मणा स तु कथ्यते

म्हणून सर्वांत श्रेष्ठ साधना म्हणजे पाशुपत योग मानला जातो. त्यातही ब्रह्माशी एकरूप होणारा जो उपाय आहे, तो आता सांगतो.

नामाष्टकमयो योगश्शिवेन परिकल्पितः तेन योगेन सहसा शैवी प्रज्ञा प्रजायते

शिवाने आठ नावांनी युक्त असा योग निर्माण केला. त्या योगामुळे शैव ज्ञान लवकरच प्राप्त होते.

प्रज्ञया परमं ज्ञानमचिराल्लभते स्थिरम् प्रसीदति शिवस्तस्य यस्य ज्ञानं प्रतिष्ठितम्

त्या ज्ञानामुळे मनुष्याला लवकरच सर्वोच्च आणि स्थिर ज्ञान मिळते. ज्याचे ज्ञान दृढ झाले आहे, त्याच्यावर शिव प्रसन्न होतो.

प्रसादात्परमो योगो यः शिवं चापरोक्षयेत् शिवापरोक्षात्संसारकारणेन वियुज्यते

शिवाच्या कृपेने जो योग मिळतो, त्यातून शिवाचे प्रत्यक्ष दर्शन होते. शिवाचे प्रत्यक्ष ज्ञान झाल्यावर जन्ममरणाच्या कारणांपासून मनुष्य सुटतो.

ततः स्यान्मुक्तसंसारो मुक्तः शिवसमो भवेत् ब्रह्मप्रोक्त इत्युपायः स एव पृथगुच्यते

मग तो जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होतो आणि मुक्त झाल्यावर शिवासारखा होतो. ब्रह्मदेवाने सांगितलेला हा उपाय वेगळा सांगितला आहे.

शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः संसारवैद्यः सर्वज्ञः परमात्मेति मुख्यतः

शिव, महेश्वर, रुद्र, विष्णु, पितामह — हे संसाराचे वैद्य, सर्वज्ञ आणि परमात्मा — ही त्याची मुख्य नावे आहेत.

नामाष्टकमिदं मुख्यं शिवस्य प्रतिपादकम् आद्यन्तु पञ्चकं ज्ञेयं शान्त्यतीताद्यनुक्रमात्

शिवाची आठ मुख्य नावे त्याचे स्वरूप दर्शवतात. त्यातली पहिली पाच नावे शांत्यतीतपासून पुढे क्रमाने ओळखावीत.

संज्ञा सदाशिवादीनां पञ्चोपाधिपरिग्रहात् उपाधिविनिवृत्तौ तु यथास्वं विनिवर्तते

सदाशिव वगैरे नावे पाच उपाधींच्या संयोगामुळे येतात. उपाधी नाहीशा झाल्यावर ती नावेही आपोआप नाहीशी होतात.

पदमेव हि तन्नित्यमनित्याः पदिनः स्मृताः पदानां प्रतिकृत्तौ तु मुच्यन्ते पदिनो यतः

ते स्वरूप कायमचे आहे; पण ज्यांच्याकडे अशी स्थिती आहे, ते मात्र नश्वर मानले जातात. जेव्हा त्या स्थितींचा नाश होतो, तेव्हा त्या अवस्थेतील जीव मुक्त होतो.

परिवृत्त्यन्तरे भूयस्तत्पदप्राप्तिरुच्यते आत्मान्तराभिधानं स्याद्यदाद्यं नाम पञ्चकम्

दुसरी स्थिती आल्यावर त्या अवस्थेची प्राप्ती होते असे सांगितले आहे. पहिली पाच नावे आत्म्याच्या वेगळ्या नावांनी ओळखली जातात.

अन्यत्तु त्रितयं नाम्नामुपादानादियोगतः त्रिविधोपाधिवचनाच्छिव एवानुवर्तते

पण उरलेली तीन नावे, कारण व तीन प्रकारच्या उपाधींच्या संबंधामुळे, नेहमी शिवालाच दर्शवतात.

अनादिमलसंश्लेषः प्रागभावात्स्वभावतः अत्यंतं परिशुद्धात्मेत्यतो ऽयं शिव उच्यते

कारण त्याच्यात कधीही अपवित्रता नसते आणि त्याचे स्वरूपच शुद्ध आहे, म्हणून त्याला शिव म्हणतात.

अथवाशेषकल्याणगुणैकधन ईश्वरः शिव इत्युच्यते सद्भिश्शिवतत्त्वार्थवादिभिः

किंवा, ज्याच्यात सर्व शुभ गुण एकवटले आहेत, अशा प्रभूला खरे शिवतत्त्व सांगणारे ज्ञानी लोक 'शिव' असे म्हणतात.

त्रयोविंशतितत्त्वेभ्यः प्रकृतिर्हि परा मता प्रकृतेस्तु परं प्राहुः पुरुषं पञ्चविंशकम्

तेवीस तत्त्वांमध्ये प्रकृती श्रेष्ठ मानली आहे. प्रकृतीपेक्षा वरचा, पंचविसावा पुरुष श्रेष्ठ आहे असे सांगितले जाते.

यं वेदादौ स्वरं प्राहुर्वाच्यवाचकभावतः वेदैकवेद्ययाथात्म्याद्वेदान्ते च प्रतिष्ठितः

ज्याला वेदाच्या आरंभी शब्द आणि अर्थाच्या नात्याने स्वर म्हणतात, आणि वेदाच्या शेवटी ज्याचे खरे स्वरूप एकमेव जाणण्यासारखे आहे, तोच तेथे प्रतिष्ठित आहे.

तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परस्स महेश्वरः तदधीनप्रवृत्तित्वात्प्रकृतेः पुरुषस्य च

प्रकृतीत विलीन झालेल्यापेक्षा जो श्रेष्ठ आहे, तोच महेश्वर आहे. कारण प्रकृती आणि पुरुष यांची सर्व क्रिया त्याच्यावर अवलंबून असते.

अथवा त्रिगुणं तत्त्वमुपेयमिदमव्ययम् मायान्तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

किंवा, हे तीन गुणांनी बनलेले अविनाशी तत्त्व समजावे. प्रकृती म्हणजे माया, आणि मायेला वश करणारा महेश्वर आहे असे जाणावे.

मायाविक्षोभको ऽनंतो महेश्वरसमन्वयात् कालात्मा परमात्मादिः स्थूलः सूक्ष्मः प्रकीर्तितः

मायेला हलवणारा, अनंत असा जो आहे, तो महेश्वराशी एकरूप असतो. तोच काळरूप, परमात्मा, स्थूल आणि सूक्ष्म अशा सर्व रूपांनी ओळखला जातो.

रुद्दुःखं दुःखहेतुर्वा तद्रावयति नः प्रभुः रुद्र इत्युच्यते सद्भिः शिवः परमकारणम्

जो दु:ख दूर करतो किंवा त्याचे कारण असतो, किंवा दु:ख निर्माण करतो, त्याला ज्ञानी लोक रुद्र म्हणतात; शिव हा सर्वांचा मुख्य कारण आहे.

तत्त्वादिभूतपर्यन्तं शरीरादिष्वतन्द्रितः व्याप्याधितिष्ठति शिवस्ततो रुद्र इतस्ततः

तत्त्वापासून पंचमहाभूतांपर्यंत, शरीर वगैरे सर्व ठिकाणी, शिव नेहमी जागृत राहून सर्वत्र व्यापून राहतो; म्हणून तो इथे-तिथे रुद्र म्हणवतो.

जगतः पितृभूतानां शिवो मूर्त्यात्मनामपि पितृभावेन सर्वेषां पितामह उदीरितः

शिव हा जगाचा आणि सर्व साकार रूपांचा पिता आहे; म्हणून पितृत्वामुळे त्याला सर्वांचा पितामह असे म्हटले जाते.

निदानज्ञो यथा वैद्यो रोगस्य विनिवर्तकः उपायैर्भेषजैस्तद्वल्लयभोगाधिकारतः

जसा वैद्य रोगाचे कारण ओळखून औषधांनी तो रोग दूर करतो, तसाच शिवही भोगांवर प्रभुत्व मिळवून त्याप्रमाणे वागतो.

संसारस्येश्वरो नित्यं समूलस्य निवर्तकः संसारवैद्य इत्युक्तः सर्वतत्त्वार्थवेदिभिः

शिव हा या संसाराचा शाश्वत स्वामी असून, तो संसार मूळासकट नष्ट करतो; सर्व तत्त्वांचा अर्थ जाणणाऱ्यांनी त्याला संसाराचा वैद्य असे म्हटले आहे.

दशार्थज्ञानसिद्ध्यर्थमिन्द्रियेष्वेषु सत्स्वपि त्रिकालभाविनो भावान्स्थूलान्सूक्ष्मानशेषतः

दहा अर्थांचे ज्ञान मिळवण्यासाठी, इंद्रिये असतानाही, तो भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळातील सर्व स्थूल-सूक्ष्म अवस्थांचे पूर्ण ज्ञान ठेवतो.

अणवो नैव जानन्ति माययैव मलावृताः असत्स्वपि च सर्वेषु सर्वार्थज्ञानहेतुषु

सूक्ष्म जीव मायेमुळे मलाने झाकले गेलेले असल्याने काहीच जाणत नाहीत; सर्व वस्तू असत्य असतानाही, ज्या सर्व ज्ञानाचे कारण आहेत, त्यातही ते अज्ञानच राहतात.

यद्यथावस्थितं वस्तु तत्तथैव सदाशिवः अयत्नेनैव जानाति तस्मात्सर्वज्ञ उच्यते

सदाशिव जे काही आहे ते जसे आहे तसे सहजपणे जाणतो; म्हणून त्याला सर्वज्ञ म्हणतात.

सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात् स्वस्मात्परात्मविरहात्परमात्मा शिवः स्वयम्

शिव हा सर्वांचा आत्मा आहे, तो या श्रेष्ठ गुणांशी नेहमी एकरूप असतो; आणि स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ असा दुसरा आत्मा नसल्याने तोच स्वतः परात्पर आत्मा आहे.

नामाष्टकमिदं चैव लब्ध्वाचार्यप्रसादतः निवृत्त्यादिकलाग्रन्थिं शिवाद्यैः पञ्चनामभिः

गुरूच्या कृपेने हे आठ नाव मिळवून, निवृत्तीपासून सुरू होणाऱ्या शक्तींच्या गाठीला शिवादी पाच नावांनी छेदावे.