शिवपुराणम्

अपश्वात्माधिकारत्वाद्यो धरमः परमो मतः साधारणस्ततो ऽन्यस्तु सर्वेषामधिकारतः

जो धर्म आत्म्याच्या पात्रतेमुळे श्रेष्ठ मानला जातो, तो परम धर्म; आणि जो सर्वांसाठी आहे, तो सर्वसाधारण धर्म.

स चायं परमो धर्मः परधर्मस्य साधनम् धर्मशास्त्रादिभिस्सम्यक् सांग एवोपबृंहितः

हा परम धर्म दुसऱ्या धर्मासाठीही साधन आहे, आणि धर्मशास्त्र वगैरे ग्रंथांनी, सर्व अंगांसह, योग्यरीत्या समर्थित आहे.

शैवो यः परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः इतिहासपुराणाभ्यां कथंचिदुपबृंहितः

शैव परम धर्म, ज्याला श्रेष्ठ साधना म्हणतात, तो काही प्रमाणात इतिहास आणि पुराणांनीही समर्थित आहे.

शैवागमैस्तु संपन्नः सहांगोपांविस्तरः तत्संस्काराधिकारैश्च सम्यगेवोपबृंहितः

शैव आगमांनी, त्यांच्या सर्व अंगांसह, हा धर्म पूर्ण होतो आणि त्यांनी सांगितलेल्या संस्कार व पात्रतेने तो योग्यरीत्या समर्थित आहे.

शैवागमो हि द्विविधः श्रौतो ऽश्रौतश्च संस्कृतः श्रुतिसारमयः श्रौतस्स्वतंत्र इतरो मतः

शैव आगम दोन प्रकारचे आहेत: श्रुतीवर आधारलेले आणि स्वतंत्र; श्रौत आगम श्रुतीचा सार आहे, आणि दुसरा स्वतंत्र मानला जातो.

स्वतंत्रो दशधा पूर्वं तथाष्टादशधा पुनः कामिकादिसमाख्याभिस्सिद्धः सिद्धान्तसंज्ञितः

स्वतंत्र आगम आधी दहा प्रकारचा, नंतर अठराप्रकारचा आहे; कामिक वगैरे नावांनी ओळखला जातो आणि सिद्धांत असं नाव आहे.

श्रुतिसारमयो यस्तु शतकोटिप्रविस्तरः परं पाशुपतं यत्र व्रतं ज्ञानं च कथ्यते

जो आगम श्रुतीच्या साराने बनलेला आहे, तो अत्यंत विस्तृत आहे; त्यात परम पाशुपत व्रत आणि ज्ञान शिकवलं जातं.

युगावर्तेषु शिष्येत योगाचार्यस्वरूपिणा तत्रतत्रावतीर्णेन शिवेनैव प्रवर्त्यते

युगांच्या फेरबदलात, योगाचार्य रूपात असणाऱ्यांनी हा धर्म शिकवला; शिव स्वतः वेगवेगळ्या ठिकाणी अवतरून तो पसरवतो.

संक्षिप्यास्य प्रवक्तारश्चत्वारः परमर्षय रुरुर्दधीचो ऽगस्त्यश्च उपमन्युर्महायशाः

संक्षिप्तपणे सांगायचं झालं, तर या धर्माचे चार मुख्य प्रवर्तक म्हणजे ऋषी: रुरु, दधीच, अगस्त्य आणि प्रसिद्ध उपमन्यु.

ते च पाशुपता ज्ञेयास्संहितानां प्रवर्तकाः तत्संततीया गुरवः शतशो ऽथ सहस्रशः

हेच पाशुपत गुरु म्हणून ओळखले जातात, जे संहितांचे प्रवर्तक आहेत; त्यांच्या गुरु-परंपरा शेकडो आणि हजारो आहेत.

तत्रोक्तः परमो धर्मश्चर्याद्यात्मा चतुर्विधः तेषु पाशुपतो योगः शिवं प्रत्यक्षयेद्दृढम्

त्यात परम धर्म सांगितला आहे, जो चार प्रकारच्या आचरणाने युक्त आहे; त्यात पाशुपत योगाने शिवाची प्रत्यक्ष अनुभूती दृढ होते.

तस्माच्छ्रेष्ठमनुष्ठानं योगः पाशुपतो मतः तत्राप्युपायको युक्तो ब्रह्मणा स तु कथ्यते

म्हणून सर्वांत श्रेष्ठ साधना म्हणजे पाशुपत योग मानला जातो. त्यातही ब्रह्माशी एकरूप होणारा जो उपाय आहे, तो आता सांगतो.

नामाष्टकमयो योगश्शिवेन परिकल्पितः तेन योगेन सहसा शैवी प्रज्ञा प्रजायते

शिवाने आठ नावांनी युक्त असा योग निर्माण केला. त्या योगामुळे शैव ज्ञान लवकरच प्राप्त होते.

प्रज्ञया परमं ज्ञानमचिराल्लभते स्थिरम् प्रसीदति शिवस्तस्य यस्य ज्ञानं प्रतिष्ठितम्

त्या ज्ञानामुळे मनुष्याला लवकरच सर्वोच्च आणि स्थिर ज्ञान मिळते. ज्याचे ज्ञान दृढ झाले आहे, त्याच्यावर शिव प्रसन्न होतो.

प्रसादात्परमो योगो यः शिवं चापरोक्षयेत् शिवापरोक्षात्संसारकारणेन वियुज्यते

शिवाच्या कृपेने जो योग मिळतो, त्यातून शिवाचे प्रत्यक्ष दर्शन होते. शिवाचे प्रत्यक्ष ज्ञान झाल्यावर जन्ममरणाच्या कारणांपासून मनुष्य सुटतो.

ततः स्यान्मुक्तसंसारो मुक्तः शिवसमो भवेत् ब्रह्मप्रोक्त इत्युपायः स एव पृथगुच्यते

मग तो जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होतो आणि मुक्त झाल्यावर शिवासारखा होतो. ब्रह्मदेवाने सांगितलेला हा उपाय वेगळा सांगितला आहे.

शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः संसारवैद्यः सर्वज्ञः परमात्मेति मुख्यतः

शिव, महेश्वर, रुद्र, विष्णु, पितामह — हे संसाराचे वैद्य, सर्वज्ञ आणि परमात्मा — ही त्याची मुख्य नावे आहेत.

नामाष्टकमिदं मुख्यं शिवस्य प्रतिपादकम् आद्यन्तु पञ्चकं ज्ञेयं शान्त्यतीताद्यनुक्रमात्

शिवाची आठ मुख्य नावे त्याचे स्वरूप दर्शवतात. त्यातली पहिली पाच नावे शांत्यतीतपासून पुढे क्रमाने ओळखावीत.

संज्ञा सदाशिवादीनां पञ्चोपाधिपरिग्रहात् उपाधिविनिवृत्तौ तु यथास्वं विनिवर्तते

सदाशिव वगैरे नावे पाच उपाधींच्या संयोगामुळे येतात. उपाधी नाहीशा झाल्यावर ती नावेही आपोआप नाहीशी होतात.

पदमेव हि तन्नित्यमनित्याः पदिनः स्मृताः पदानां प्रतिकृत्तौ तु मुच्यन्ते पदिनो यतः

ते स्वरूप कायमचे आहे; पण ज्यांच्याकडे अशी स्थिती आहे, ते मात्र नश्वर मानले जातात. जेव्हा त्या स्थितींचा नाश होतो, तेव्हा त्या अवस्थेतील जीव मुक्त होतो.

परिवृत्त्यन्तरे भूयस्तत्पदप्राप्तिरुच्यते आत्मान्तराभिधानं स्याद्यदाद्यं नाम पञ्चकम्

दुसरी स्थिती आल्यावर त्या अवस्थेची प्राप्ती होते असे सांगितले आहे. पहिली पाच नावे आत्म्याच्या वेगळ्या नावांनी ओळखली जातात.

अन्यत्तु त्रितयं नाम्नामुपादानादियोगतः त्रिविधोपाधिवचनाच्छिव एवानुवर्तते

पण उरलेली तीन नावे, कारण व तीन प्रकारच्या उपाधींच्या संबंधामुळे, नेहमी शिवालाच दर्शवतात.

अनादिमलसंश्लेषः प्रागभावात्स्वभावतः अत्यंतं परिशुद्धात्मेत्यतो ऽयं शिव उच्यते

कारण त्याच्यात कधीही अपवित्रता नसते आणि त्याचे स्वरूपच शुद्ध आहे, म्हणून त्याला शिव म्हणतात.

अथवाशेषकल्याणगुणैकधन ईश्वरः शिव इत्युच्यते सद्भिश्शिवतत्त्वार्थवादिभिः

किंवा, ज्याच्यात सर्व शुभ गुण एकवटले आहेत, अशा प्रभूला खरे शिवतत्त्व सांगणारे ज्ञानी लोक 'शिव' असे म्हणतात.

त्रयोविंशतितत्त्वेभ्यः प्रकृतिर्हि परा मता प्रकृतेस्तु परं प्राहुः पुरुषं पञ्चविंशकम्

तेवीस तत्त्वांमध्ये प्रकृती श्रेष्ठ मानली आहे. प्रकृतीपेक्षा वरचा, पंचविसावा पुरुष श्रेष्ठ आहे असे सांगितले जाते.

यं वेदादौ स्वरं प्राहुर्वाच्यवाचकभावतः वेदैकवेद्ययाथात्म्याद्वेदान्ते च प्रतिष्ठितः

ज्याला वेदाच्या आरंभी शब्द आणि अर्थाच्या नात्याने स्वर म्हणतात, आणि वेदाच्या शेवटी ज्याचे खरे स्वरूप एकमेव जाणण्यासारखे आहे, तोच तेथे प्रतिष्ठित आहे.

तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परस्स महेश्वरः तदधीनप्रवृत्तित्वात्प्रकृतेः पुरुषस्य च

प्रकृतीत विलीन झालेल्यापेक्षा जो श्रेष्ठ आहे, तोच महेश्वर आहे. कारण प्रकृती आणि पुरुष यांची सर्व क्रिया त्याच्यावर अवलंबून असते.

अथवा त्रिगुणं तत्त्वमुपेयमिदमव्ययम् मायान्तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

किंवा, हे तीन गुणांनी बनलेले अविनाशी तत्त्व समजावे. प्रकृती म्हणजे माया, आणि मायेला वश करणारा महेश्वर आहे असे जाणावे.

मायाविक्षोभको ऽनंतो महेश्वरसमन्वयात् कालात्मा परमात्मादिः स्थूलः सूक्ष्मः प्रकीर्तितः

मायेला हलवणारा, अनंत असा जो आहे, तो महेश्वराशी एकरूप असतो. तोच काळरूप, परमात्मा, स्थूल आणि सूक्ष्म अशा सर्व रूपांनी ओळखला जातो.