शिवपुराणम्

तथा विगतसन्देहान्कृत्वापि पवनो मुनीन् नैते प्रतिष्ठितज्ञाना इति मत्वैवमब्रवीत्

सर्वांच्या शंका दूर केल्या तरी, पवनाने असं वाटलं की या ऋषींना अजूनही खरी जाणीव झाली नाही, म्हणून तो बोलू लागला.

परोक्षमपरोक्षं च द्विविधं ज्ञानमिष्यते परोक्षमस्थिरं प्राहुरपरोक्षं तु सुस्थिरम्

ज्ञान दोन प्रकारचं मानलं जातं: परोक्ष आणि अपरोक्ष. परोक्ष ज्ञान स्थिर नसतं, पण अपरोक्ष ज्ञान खरोखरच दृढ असतं.

हेतूपदेशगम्यं यत्तत्परोक्षं प्रचक्षते अपरोक्षं पुनः श्रेष्ठादनुष्ठानाद्भविष्यति

जे कारण आणि उपदेशाने समजतं, त्याला परोक्ष म्हणतात; पण जे श्रेष्ठ आचरणाने मिळतं, ते अपरोक्ष ज्ञान श्रेष्ठ मानलं जातं.

नापरोक्षादृते मोक्ष इति कृत्वा विनिश्चयम् श्रेष्ठानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रयतध्वमतन्द्रिताः

मुक्ती प्रत्यक्ष अनुभूतीशिवाय मिळत नाही, हे ठामपणे ठरवून, तुम्ही सगळ्यांनी उत्तम साधनेसाठी आळशीपणा न करता प्रयत्न करा.

किं तच्छ्रेष्टमनुष्ठानं मोक्षो येनपरोक्षितः तत्तस्य साधनं चाद्य वक्तुमर्हसि मारुत

ती सर्वोत्तम साधना कोणती, ज्यामुळे मुक्ती प्रत्यक्ष मिळते? हे साधन आज तू सांगावंस, हे मारुत.

शैवो हि परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः यत्रापरोक्षो लक्ष्येत साक्षान्मोक्षप्रदः शिवः

शैव धर्मच श्रेष्ठ आहे, ज्याला श्रेष्ठ साधना असं म्हणतात. त्यात प्रत्यक्ष अनुभूती होते आणि शिव स्वतः मुक्ती देतो.

स तु पञ्चविधो ज्ञेयः पञ्चभिः पर्वभिः क्रमात् क्रियातपोजपध्यानज्ञानात्मभिरनुत्तरैः

तो धर्म पाच प्रकारांनी ओळखावा — कृती, तप, जप, ध्यान आणि ज्ञान; हे सर्व एकामागून एक श्रेष्ठ आहेत.

तैरेव सोत्तरैस्सिद्धो धर्मस्तु परमो मतः परोक्षमपरोक्षं च ज्ञानं यत्र च मोक्षदम्

हेच आणि त्यांचे उच्च प्रकार यांनी परम धर्म सिद्ध होतो; जिथे अप्रत्यक्ष आणि प्रत्यक्ष ज्ञान मिळतं, तिथेच मुक्ती मिळते.

परमो ऽपरमश्चोभौ धर्मौ हि श्रुतिचोदितौ धर्मशब्दाभिधेयेर्थे प्रमाणं श्रुतिरेव नः

परम आणि अपरम असे दोन्ही धर्म शास्त्रांनी सांगितले आहेत; 'धर्म' या शब्दाचा अर्थ कळण्यासाठी आपल्यासाठी शास्त्रच प्रमाण आहे.

परमो योगपर्यन्तो धर्मः श्रुतिशिरोगतः धर्मस्त्वपरमस्तद्वदधः श्रुतिमुखोत्थितः

परम धर्म, जो योगाने पूर्ण होतो, तो शास्त्राच्या मूळात आहे; आणि अपरम धर्म, तसाच, शास्त्राच्या खालील भागातून उत्पन्न होतो.

अपश्वात्माधिकारत्वाद्यो धरमः परमो मतः साधारणस्ततो ऽन्यस्तु सर्वेषामधिकारतः

जो धर्म आत्म्याच्या पात्रतेमुळे श्रेष्ठ मानला जातो, तो परम धर्म; आणि जो सर्वांसाठी आहे, तो सर्वसाधारण धर्म.

स चायं परमो धर्मः परधर्मस्य साधनम् धर्मशास्त्रादिभिस्सम्यक् सांग एवोपबृंहितः

हा परम धर्म दुसऱ्या धर्मासाठीही साधन आहे, आणि धर्मशास्त्र वगैरे ग्रंथांनी, सर्व अंगांसह, योग्यरीत्या समर्थित आहे.

शैवो यः परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः इतिहासपुराणाभ्यां कथंचिदुपबृंहितः

शैव परम धर्म, ज्याला श्रेष्ठ साधना म्हणतात, तो काही प्रमाणात इतिहास आणि पुराणांनीही समर्थित आहे.

शैवागमैस्तु संपन्नः सहांगोपांविस्तरः तत्संस्काराधिकारैश्च सम्यगेवोपबृंहितः

शैव आगमांनी, त्यांच्या सर्व अंगांसह, हा धर्म पूर्ण होतो आणि त्यांनी सांगितलेल्या संस्कार व पात्रतेने तो योग्यरीत्या समर्थित आहे.

शैवागमो हि द्विविधः श्रौतो ऽश्रौतश्च संस्कृतः श्रुतिसारमयः श्रौतस्स्वतंत्र इतरो मतः

शैव आगम दोन प्रकारचे आहेत: श्रुतीवर आधारलेले आणि स्वतंत्र; श्रौत आगम श्रुतीचा सार आहे, आणि दुसरा स्वतंत्र मानला जातो.

स्वतंत्रो दशधा पूर्वं तथाष्टादशधा पुनः कामिकादिसमाख्याभिस्सिद्धः सिद्धान्तसंज्ञितः

स्वतंत्र आगम आधी दहा प्रकारचा, नंतर अठराप्रकारचा आहे; कामिक वगैरे नावांनी ओळखला जातो आणि सिद्धांत असं नाव आहे.

श्रुतिसारमयो यस्तु शतकोटिप्रविस्तरः परं पाशुपतं यत्र व्रतं ज्ञानं च कथ्यते

जो आगम श्रुतीच्या साराने बनलेला आहे, तो अत्यंत विस्तृत आहे; त्यात परम पाशुपत व्रत आणि ज्ञान शिकवलं जातं.

युगावर्तेषु शिष्येत योगाचार्यस्वरूपिणा तत्रतत्रावतीर्णेन शिवेनैव प्रवर्त्यते

युगांच्या फेरबदलात, योगाचार्य रूपात असणाऱ्यांनी हा धर्म शिकवला; शिव स्वतः वेगवेगळ्या ठिकाणी अवतरून तो पसरवतो.

संक्षिप्यास्य प्रवक्तारश्चत्वारः परमर्षय रुरुर्दधीचो ऽगस्त्यश्च उपमन्युर्महायशाः

संक्षिप्तपणे सांगायचं झालं, तर या धर्माचे चार मुख्य प्रवर्तक म्हणजे ऋषी: रुरु, दधीच, अगस्त्य आणि प्रसिद्ध उपमन्यु.

ते च पाशुपता ज्ञेयास्संहितानां प्रवर्तकाः तत्संततीया गुरवः शतशो ऽथ सहस्रशः

हेच पाशुपत गुरु म्हणून ओळखले जातात, जे संहितांचे प्रवर्तक आहेत; त्यांच्या गुरु-परंपरा शेकडो आणि हजारो आहेत.

तत्रोक्तः परमो धर्मश्चर्याद्यात्मा चतुर्विधः तेषु पाशुपतो योगः शिवं प्रत्यक्षयेद्दृढम्

त्यात परम धर्म सांगितला आहे, जो चार प्रकारच्या आचरणाने युक्त आहे; त्यात पाशुपत योगाने शिवाची प्रत्यक्ष अनुभूती दृढ होते.

तस्माच्छ्रेष्ठमनुष्ठानं योगः पाशुपतो मतः तत्राप्युपायको युक्तो ब्रह्मणा स तु कथ्यते

म्हणून सर्वांत श्रेष्ठ साधना म्हणजे पाशुपत योग मानला जातो. त्यातही ब्रह्माशी एकरूप होणारा जो उपाय आहे, तो आता सांगतो.

नामाष्टकमयो योगश्शिवेन परिकल्पितः तेन योगेन सहसा शैवी प्रज्ञा प्रजायते

शिवाने आठ नावांनी युक्त असा योग निर्माण केला. त्या योगामुळे शैव ज्ञान लवकरच प्राप्त होते.

प्रज्ञया परमं ज्ञानमचिराल्लभते स्थिरम् प्रसीदति शिवस्तस्य यस्य ज्ञानं प्रतिष्ठितम्

त्या ज्ञानामुळे मनुष्याला लवकरच सर्वोच्च आणि स्थिर ज्ञान मिळते. ज्याचे ज्ञान दृढ झाले आहे, त्याच्यावर शिव प्रसन्न होतो.

प्रसादात्परमो योगो यः शिवं चापरोक्षयेत् शिवापरोक्षात्संसारकारणेन वियुज्यते

शिवाच्या कृपेने जो योग मिळतो, त्यातून शिवाचे प्रत्यक्ष दर्शन होते. शिवाचे प्रत्यक्ष ज्ञान झाल्यावर जन्ममरणाच्या कारणांपासून मनुष्य सुटतो.

ततः स्यान्मुक्तसंसारो मुक्तः शिवसमो भवेत् ब्रह्मप्रोक्त इत्युपायः स एव पृथगुच्यते

मग तो जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होतो आणि मुक्त झाल्यावर शिवासारखा होतो. ब्रह्मदेवाने सांगितलेला हा उपाय वेगळा सांगितला आहे.

शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः संसारवैद्यः सर्वज्ञः परमात्मेति मुख्यतः

शिव, महेश्वर, रुद्र, विष्णु, पितामह — हे संसाराचे वैद्य, सर्वज्ञ आणि परमात्मा — ही त्याची मुख्य नावे आहेत.

नामाष्टकमिदं मुख्यं शिवस्य प्रतिपादकम् आद्यन्तु पञ्चकं ज्ञेयं शान्त्यतीताद्यनुक्रमात्

शिवाची आठ मुख्य नावे त्याचे स्वरूप दर्शवतात. त्यातली पहिली पाच नावे शांत्यतीतपासून पुढे क्रमाने ओळखावीत.

संज्ञा सदाशिवादीनां पञ्चोपाधिपरिग्रहात् उपाधिविनिवृत्तौ तु यथास्वं विनिवर्तते

सदाशिव वगैरे नावे पाच उपाधींच्या संयोगामुळे येतात. उपाधी नाहीशा झाल्यावर ती नावेही आपोआप नाहीशी होतात.