शिवपुराणम्

दुःखे स्वभावसंसिद्धे कथन्तत्कारणं शिवः स्वाभाविको मलः पुंसां स हि संसारयत्यमून्

दुःख हेच स्वभावतः असताना, त्याचं कारण शिव कसा असेल? जीवांच्या अंगी असलेली अशुद्धता त्यांना संसारात भटकवत ठेवते.

संसारकारणं यत्तु मलं मायाद्यचेतनम् तत्स्वयं न प्रवर्तेत शिवसान्निध्यमन्तरा

संसाराचं कारण असलेली ती अशुद्धता, मायेसारखीच जड आहे; ती शिवाच्या सान्निध्याशिवाय काहीच करू शकत नाही.

यथा मणिरयस्कांतस्सान्निध्यादुपकारकः अयसश्चलतस्तद्वच्छिवो ऽप्यस्येति सूरयः

जसा चुंबकाजवळ असताना लोखंड हलू लागतं, तसंच, ज्ञानी लोक म्हणतात, ही अशुद्धता फक्त शिवाच्या सान्निध्यातच कार्य करते.

न निवर्तयितुं शक्यं सान्निध्यं सदकारणम् अधिष्ठाता ततो नित्यमज्ञातो जगतश्शिवः

ही सान्निध्याची स्थिती, जी नेहमीच कारण असते, ती कधीच दूर करता येत नाही; म्हणूनच शिव, सर्वांचा अधिपती, जगाला नेहमीच अज्ञात राहतो.

न शिवेन विना किंचित्प्रवृत्तमिह विद्यते तत्प्रेरितमिदं सर्वं तथापि न स मुह्यति

शिवाशिवाय येथे काहीही घडत नाही; हे सर्व त्याच्या प्रेरणेनेच चालतं, तरीही तो कधीच मोहात पडत नाही.

शक्तिराज्ञात्मिका तस्य नियन्त्री विश्वतोमुखी तया ततमिदं शश्वत्तथापि स न दुष्यति

त्याची शक्ती, जी आज्ञारूप आणि सर्वत्र नियंत्रण करणारी आहे, ती सर्वत्र व्यापलेली आहे; तरीही तो कधीच कलुषित होत नाही.

अनिदं प्रथमं सर्वमीशितव्यं स ईश्वरः ईशनाच्च तदीयाज्ञा तथापि स न दुष्यति

तोच सर्वांचा प्रथम अधिपती आहे; त्याच्या अधिपत्यामुळेच त्याची आज्ञा होते, तरीही तो कधीच कलुषित होत नाही.

यो ऽन्यथा मन्यते मोहात्स विनष्यति दुर्मतिः तच्छक्तिवैभवादेव तथापि स न दुष्यति

जो मोहामुळे वेगळं विचार करतो, त्याचा बुद्धी दुर्बल असल्याने तो नष्ट होतो; तरीही त्याच्या शक्तीच्या वैभवामुळे शिव कधीच कलुषित होत नाही.

एतस्मिन्नंतरे व्योम्नः श्रुताः वागरीरिणी सत्यमोममृतं सौम्यमित्याविरभवत्स्फुटम्

तेव्हा आकाशातून 'सत्य', 'ओंकार', 'अमृत', 'शांत' असे शब्द स्पष्टपणे ऐकू आले.

ततो हृष्टतराः सर्वे विनष्टाशेषसंशयाः मुनयो विस्मयाविष्टाः प्रेणेमुः पवनं प्रभुम्

मग सर्व ऋषी अत्यंत आनंदित झाले, त्यांचे सर्व शंका नाहीशा झाल्या, आणि ते आश्चर्यचकित होऊन वाऱ्याच्या प्रभूला वंदन करू लागले.

तथा विगतसन्देहान्कृत्वापि पवनो मुनीन् नैते प्रतिष्ठितज्ञाना इति मत्वैवमब्रवीत्

सर्वांच्या शंका दूर केल्या तरी, पवनाने असं वाटलं की या ऋषींना अजूनही खरी जाणीव झाली नाही, म्हणून तो बोलू लागला.

परोक्षमपरोक्षं च द्विविधं ज्ञानमिष्यते परोक्षमस्थिरं प्राहुरपरोक्षं तु सुस्थिरम्

ज्ञान दोन प्रकारचं मानलं जातं: परोक्ष आणि अपरोक्ष. परोक्ष ज्ञान स्थिर नसतं, पण अपरोक्ष ज्ञान खरोखरच दृढ असतं.

हेतूपदेशगम्यं यत्तत्परोक्षं प्रचक्षते अपरोक्षं पुनः श्रेष्ठादनुष्ठानाद्भविष्यति

जे कारण आणि उपदेशाने समजतं, त्याला परोक्ष म्हणतात; पण जे श्रेष्ठ आचरणाने मिळतं, ते अपरोक्ष ज्ञान श्रेष्ठ मानलं जातं.

नापरोक्षादृते मोक्ष इति कृत्वा विनिश्चयम् श्रेष्ठानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रयतध्वमतन्द्रिताः

मुक्ती प्रत्यक्ष अनुभूतीशिवाय मिळत नाही, हे ठामपणे ठरवून, तुम्ही सगळ्यांनी उत्तम साधनेसाठी आळशीपणा न करता प्रयत्न करा.

किं तच्छ्रेष्टमनुष्ठानं मोक्षो येनपरोक्षितः तत्तस्य साधनं चाद्य वक्तुमर्हसि मारुत

ती सर्वोत्तम साधना कोणती, ज्यामुळे मुक्ती प्रत्यक्ष मिळते? हे साधन आज तू सांगावंस, हे मारुत.

शैवो हि परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः यत्रापरोक्षो लक्ष्येत साक्षान्मोक्षप्रदः शिवः

शैव धर्मच श्रेष्ठ आहे, ज्याला श्रेष्ठ साधना असं म्हणतात. त्यात प्रत्यक्ष अनुभूती होते आणि शिव स्वतः मुक्ती देतो.

स तु पञ्चविधो ज्ञेयः पञ्चभिः पर्वभिः क्रमात् क्रियातपोजपध्यानज्ञानात्मभिरनुत्तरैः

तो धर्म पाच प्रकारांनी ओळखावा — कृती, तप, जप, ध्यान आणि ज्ञान; हे सर्व एकामागून एक श्रेष्ठ आहेत.

तैरेव सोत्तरैस्सिद्धो धर्मस्तु परमो मतः परोक्षमपरोक्षं च ज्ञानं यत्र च मोक्षदम्

हेच आणि त्यांचे उच्च प्रकार यांनी परम धर्म सिद्ध होतो; जिथे अप्रत्यक्ष आणि प्रत्यक्ष ज्ञान मिळतं, तिथेच मुक्ती मिळते.

परमो ऽपरमश्चोभौ धर्मौ हि श्रुतिचोदितौ धर्मशब्दाभिधेयेर्थे प्रमाणं श्रुतिरेव नः

परम आणि अपरम असे दोन्ही धर्म शास्त्रांनी सांगितले आहेत; 'धर्म' या शब्दाचा अर्थ कळण्यासाठी आपल्यासाठी शास्त्रच प्रमाण आहे.

परमो योगपर्यन्तो धर्मः श्रुतिशिरोगतः धर्मस्त्वपरमस्तद्वदधः श्रुतिमुखोत्थितः

परम धर्म, जो योगाने पूर्ण होतो, तो शास्त्राच्या मूळात आहे; आणि अपरम धर्म, तसाच, शास्त्राच्या खालील भागातून उत्पन्न होतो.

अपश्वात्माधिकारत्वाद्यो धरमः परमो मतः साधारणस्ततो ऽन्यस्तु सर्वेषामधिकारतः

जो धर्म आत्म्याच्या पात्रतेमुळे श्रेष्ठ मानला जातो, तो परम धर्म; आणि जो सर्वांसाठी आहे, तो सर्वसाधारण धर्म.

स चायं परमो धर्मः परधर्मस्य साधनम् धर्मशास्त्रादिभिस्सम्यक् सांग एवोपबृंहितः

हा परम धर्म दुसऱ्या धर्मासाठीही साधन आहे, आणि धर्मशास्त्र वगैरे ग्रंथांनी, सर्व अंगांसह, योग्यरीत्या समर्थित आहे.

शैवो यः परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः इतिहासपुराणाभ्यां कथंचिदुपबृंहितः

शैव परम धर्म, ज्याला श्रेष्ठ साधना म्हणतात, तो काही प्रमाणात इतिहास आणि पुराणांनीही समर्थित आहे.

शैवागमैस्तु संपन्नः सहांगोपांविस्तरः तत्संस्काराधिकारैश्च सम्यगेवोपबृंहितः

शैव आगमांनी, त्यांच्या सर्व अंगांसह, हा धर्म पूर्ण होतो आणि त्यांनी सांगितलेल्या संस्कार व पात्रतेने तो योग्यरीत्या समर्थित आहे.

शैवागमो हि द्विविधः श्रौतो ऽश्रौतश्च संस्कृतः श्रुतिसारमयः श्रौतस्स्वतंत्र इतरो मतः

शैव आगम दोन प्रकारचे आहेत: श्रुतीवर आधारलेले आणि स्वतंत्र; श्रौत आगम श्रुतीचा सार आहे, आणि दुसरा स्वतंत्र मानला जातो.

स्वतंत्रो दशधा पूर्वं तथाष्टादशधा पुनः कामिकादिसमाख्याभिस्सिद्धः सिद्धान्तसंज्ञितः

स्वतंत्र आगम आधी दहा प्रकारचा, नंतर अठराप्रकारचा आहे; कामिक वगैरे नावांनी ओळखला जातो आणि सिद्धांत असं नाव आहे.

श्रुतिसारमयो यस्तु शतकोटिप्रविस्तरः परं पाशुपतं यत्र व्रतं ज्ञानं च कथ्यते

जो आगम श्रुतीच्या साराने बनलेला आहे, तो अत्यंत विस्तृत आहे; त्यात परम पाशुपत व्रत आणि ज्ञान शिकवलं जातं.

युगावर्तेषु शिष्येत योगाचार्यस्वरूपिणा तत्रतत्रावतीर्णेन शिवेनैव प्रवर्त्यते

युगांच्या फेरबदलात, योगाचार्य रूपात असणाऱ्यांनी हा धर्म शिकवला; शिव स्वतः वेगवेगळ्या ठिकाणी अवतरून तो पसरवतो.

संक्षिप्यास्य प्रवक्तारश्चत्वारः परमर्षय रुरुर्दधीचो ऽगस्त्यश्च उपमन्युर्महायशाः

संक्षिप्तपणे सांगायचं झालं, तर या धर्माचे चार मुख्य प्रवर्तक म्हणजे ऋषी: रुरु, दधीच, अगस्त्य आणि प्रसिद्ध उपमन्यु.