शिवपुराणम्

मायान्तमन्तरिक्षं तु ह्यमरेशादिभिः क्रमात् अंगुष्ठमात्रपर्यन्तैस्समंतात्संततं ततम्

मायेपर्यंतचे क्षेत्र आणि मधली जागा अमरांच्या अधिपती वगैरे यांनी, अंगठ्याएवढ्या आकारापासून सगळीकडे व्यापलेली आहे.

महामायावसाना द्यौर्वाय्वाद्यैर्भुवनाधिपैः अनाश्रितान्तैरध्वान्तर्वर्तिभिस्समधिष्ठिताः

महामायेच्या शेवटापर्यंतचे आकाश वायू वगैरे भुवनाधिपतींनी अधिष्ठित आहे; जे उपाधी नसलेल्या मार्गांच्या शेवटी राहतात, तेही तसेच स्थिर आहेत.

ते हि साक्षाद्दिविषदस्त्वन्तरिक्षसदस्तथा पृथिवीपद इत्येवं देवा देवव्रतैः स्तुता

हेच प्रत्यक्ष स्वर्गातील देव, तसेच आकाशातील आणि पृथ्वीवरील देव आहेत; अशा देवांना देवव्रतांनी गौरवले जाते.

एवन्त्रिभिर्मलैरामैः पक्वैरेव पृथक्पृथक् निदानभूतैस्संसाररोगः पुंसां प्रवर्तते

अशा प्रकारे, हे तीन मल अपरिपक्व आणि परिपक्व, वेगवेगळे असून, हेच पुरुषांच्या संसाररूप आजाराचे कारण होतात.

अस्य रोगस्य भैषज्यं ज्ञानमेव न चापरम् भिषगाज्ञापकः शम्भुश्शिवः परमकारणम्

या आजारावर एकमेव औषध म्हणजे ज्ञान; दुसरे काही नाही. हे औषध सांगणारे आणि सर्वोच्च कारण म्हणजे शंभू, शिव.

अदुःखेना ऽपि शक्तो ऽसौ पशून्मोचयितुं शिवः कथं दुःखं करोतीति नात्र कार्या विचारणा

शिव हा कोणत्याही दुःखाविना जीवांना बंधनातून मुक्त करू शकतो, मग तो दुःख का निर्माण करील? याबद्दल काहीही शंका ठेवू नये.

दुःखमेव हि सर्वो ऽपि संसार इति निश्चितम् कथं दुःखमदुःखं स्यात्स्वभावो ह्यविपर्ययः

हे निश्चित आहे की सारा संसार म्हणजे दुःखच आहे; मग दुःख कधी सुख कसे होईल? कारण प्रत्येकाची स्वाभाविक प्रकृती बदलत नाही.

न हि रोगी ह्यरोगी स्याद्भिषग्भैषज्यकारणात् रोगार्तं तु भिषग्रोगाद्भैषजैस्सुखमुद्धरेत्

रुग्ण फक्त वैद्य किंवा औषधामुळे लगेच बरा होत नाही; पण वैद्य योग्य औषधांनी आजारी माणसाला सुख देतो.

एवं स्वभावमलिनान्स्वभावाद्दुःखिनः पशून् स्वाज्ञौषधविधानेन दुःखान्मोचयते शिवः

अशाच प्रकारे, ज्यांच्या स्वभावातच अशुद्धता आणि दुःख आहे, अशा जीवांना शिव आपल्या ज्ञान आणि उपायांनी दुःखातून मुक्त करतो.

न भिषक्कारणं रोगे शिवः संसारकारणम् इत्येतदपि वैषम्यं न दोषायास्य कल्पते

जसा वैद्य रोगाचा कारण नसतो, तसा शिवही संसाराचा कारण नाही; आणि हे असं असणं त्याचा दोष नाही.

दुःखे स्वभावसंसिद्धे कथन्तत्कारणं शिवः स्वाभाविको मलः पुंसां स हि संसारयत्यमून्

दुःख हेच स्वभावतः असताना, त्याचं कारण शिव कसा असेल? जीवांच्या अंगी असलेली अशुद्धता त्यांना संसारात भटकवत ठेवते.

संसारकारणं यत्तु मलं मायाद्यचेतनम् तत्स्वयं न प्रवर्तेत शिवसान्निध्यमन्तरा

संसाराचं कारण असलेली ती अशुद्धता, मायेसारखीच जड आहे; ती शिवाच्या सान्निध्याशिवाय काहीच करू शकत नाही.

यथा मणिरयस्कांतस्सान्निध्यादुपकारकः अयसश्चलतस्तद्वच्छिवो ऽप्यस्येति सूरयः

जसा चुंबकाजवळ असताना लोखंड हलू लागतं, तसंच, ज्ञानी लोक म्हणतात, ही अशुद्धता फक्त शिवाच्या सान्निध्यातच कार्य करते.

न निवर्तयितुं शक्यं सान्निध्यं सदकारणम् अधिष्ठाता ततो नित्यमज्ञातो जगतश्शिवः

ही सान्निध्याची स्थिती, जी नेहमीच कारण असते, ती कधीच दूर करता येत नाही; म्हणूनच शिव, सर्वांचा अधिपती, जगाला नेहमीच अज्ञात राहतो.

न शिवेन विना किंचित्प्रवृत्तमिह विद्यते तत्प्रेरितमिदं सर्वं तथापि न स मुह्यति

शिवाशिवाय येथे काहीही घडत नाही; हे सर्व त्याच्या प्रेरणेनेच चालतं, तरीही तो कधीच मोहात पडत नाही.

शक्तिराज्ञात्मिका तस्य नियन्त्री विश्वतोमुखी तया ततमिदं शश्वत्तथापि स न दुष्यति

त्याची शक्ती, जी आज्ञारूप आणि सर्वत्र नियंत्रण करणारी आहे, ती सर्वत्र व्यापलेली आहे; तरीही तो कधीच कलुषित होत नाही.

अनिदं प्रथमं सर्वमीशितव्यं स ईश्वरः ईशनाच्च तदीयाज्ञा तथापि स न दुष्यति

तोच सर्वांचा प्रथम अधिपती आहे; त्याच्या अधिपत्यामुळेच त्याची आज्ञा होते, तरीही तो कधीच कलुषित होत नाही.

यो ऽन्यथा मन्यते मोहात्स विनष्यति दुर्मतिः तच्छक्तिवैभवादेव तथापि स न दुष्यति

जो मोहामुळे वेगळं विचार करतो, त्याचा बुद्धी दुर्बल असल्याने तो नष्ट होतो; तरीही त्याच्या शक्तीच्या वैभवामुळे शिव कधीच कलुषित होत नाही.

एतस्मिन्नंतरे व्योम्नः श्रुताः वागरीरिणी सत्यमोममृतं सौम्यमित्याविरभवत्स्फुटम्

तेव्हा आकाशातून 'सत्य', 'ओंकार', 'अमृत', 'शांत' असे शब्द स्पष्टपणे ऐकू आले.

ततो हृष्टतराः सर्वे विनष्टाशेषसंशयाः मुनयो विस्मयाविष्टाः प्रेणेमुः पवनं प्रभुम्

मग सर्व ऋषी अत्यंत आनंदित झाले, त्यांचे सर्व शंका नाहीशा झाल्या, आणि ते आश्चर्यचकित होऊन वाऱ्याच्या प्रभूला वंदन करू लागले.

तथा विगतसन्देहान्कृत्वापि पवनो मुनीन् नैते प्रतिष्ठितज्ञाना इति मत्वैवमब्रवीत्

सर्वांच्या शंका दूर केल्या तरी, पवनाने असं वाटलं की या ऋषींना अजूनही खरी जाणीव झाली नाही, म्हणून तो बोलू लागला.

परोक्षमपरोक्षं च द्विविधं ज्ञानमिष्यते परोक्षमस्थिरं प्राहुरपरोक्षं तु सुस्थिरम्

ज्ञान दोन प्रकारचं मानलं जातं: परोक्ष आणि अपरोक्ष. परोक्ष ज्ञान स्थिर नसतं, पण अपरोक्ष ज्ञान खरोखरच दृढ असतं.

हेतूपदेशगम्यं यत्तत्परोक्षं प्रचक्षते अपरोक्षं पुनः श्रेष्ठादनुष्ठानाद्भविष्यति

जे कारण आणि उपदेशाने समजतं, त्याला परोक्ष म्हणतात; पण जे श्रेष्ठ आचरणाने मिळतं, ते अपरोक्ष ज्ञान श्रेष्ठ मानलं जातं.

नापरोक्षादृते मोक्ष इति कृत्वा विनिश्चयम् श्रेष्ठानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रयतध्वमतन्द्रिताः

मुक्ती प्रत्यक्ष अनुभूतीशिवाय मिळत नाही, हे ठामपणे ठरवून, तुम्ही सगळ्यांनी उत्तम साधनेसाठी आळशीपणा न करता प्रयत्न करा.

किं तच्छ्रेष्टमनुष्ठानं मोक्षो येनपरोक्षितः तत्तस्य साधनं चाद्य वक्तुमर्हसि मारुत

ती सर्वोत्तम साधना कोणती, ज्यामुळे मुक्ती प्रत्यक्ष मिळते? हे साधन आज तू सांगावंस, हे मारुत.

शैवो हि परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः यत्रापरोक्षो लक्ष्येत साक्षान्मोक्षप्रदः शिवः

शैव धर्मच श्रेष्ठ आहे, ज्याला श्रेष्ठ साधना असं म्हणतात. त्यात प्रत्यक्ष अनुभूती होते आणि शिव स्वतः मुक्ती देतो.

स तु पञ्चविधो ज्ञेयः पञ्चभिः पर्वभिः क्रमात् क्रियातपोजपध्यानज्ञानात्मभिरनुत्तरैः

तो धर्म पाच प्रकारांनी ओळखावा — कृती, तप, जप, ध्यान आणि ज्ञान; हे सर्व एकामागून एक श्रेष्ठ आहेत.

तैरेव सोत्तरैस्सिद्धो धर्मस्तु परमो मतः परोक्षमपरोक्षं च ज्ञानं यत्र च मोक्षदम्

हेच आणि त्यांचे उच्च प्रकार यांनी परम धर्म सिद्ध होतो; जिथे अप्रत्यक्ष आणि प्रत्यक्ष ज्ञान मिळतं, तिथेच मुक्ती मिळते.

परमो ऽपरमश्चोभौ धर्मौ हि श्रुतिचोदितौ धर्मशब्दाभिधेयेर्थे प्रमाणं श्रुतिरेव नः

परम आणि अपरम असे दोन्ही धर्म शास्त्रांनी सांगितले आहेत; 'धर्म' या शब्दाचा अर्थ कळण्यासाठी आपल्यासाठी शास्त्रच प्रमाण आहे.