शिवपुराणम्

मूर्तात्मन्येवमैश्वर्यमीश्वरस्यैव नात्मनाम् न हि काष्ठं ज्वलत्यूर्ध्वमग्निरेव ज्वलत्यसौ

शरीरधारी आत्म्यात खऱ्या अर्थाने सर्वसत्ताकपणा हा फक्त ईश्वराचाच असतो, आत्म्यांचा नाही; जसं लाकूड वर जळत नाही, तर अग्निच जळतो.

काष्ठस्यांगारता नाग्नेरेवमत्रापि योज्यताम् अत एव जगत्यस्मिन्काष्ठपाषाणमृत्स्वपि

लाकडाचं कोळसा होणं हे अग्नीचं नसून लाकडाचंच असतं; ह्याचप्रमाणे या जगात लाकूड, दगड किंवा माती यांच्यातही हेच लागू होतं.

शिवावेशवशादेव शिवत्वमुपचर्यते मैत्र्यादयो गुणा गौणास्तस्मात्ते भिन्नवृत्तयः

शिवाच्या प्रभावामुळेच शिवत्व प्राप्त होतं; मैत्री वगैरे गुण गौण आहेत, म्हणून त्यांची कार्ये वेगवेगळी असतात.

तैर्गुणैरुपरक्तानां दोषाय च गुणाय च यत्तु गौणमगौणं च तत्सर्वमनुगृह्णतः न गुणाय न दोषाय शिवस्य गुणवृत्तयः

हे गुण ज्या लोकांमध्ये असतात, त्यांना ते कधी गुण तर कधी दोष देतात; पण जे काही गौण किंवा मुख्य आहे, ते सर्व शिवाने स्वीकारलेलं असतं — शिवाचे गुण हे ना गुणासाठी असतात, ना दोषासाठी.

न चानुग्रहशब्दार्थं गौणमाहुर्विपश्चितः संसारमोचनं किं तु शैवमाज्ञामयं हितम्

शहाणे लोक 'अनुग्रह' या शब्दाचा अर्थ गौण मानत नाहीत; खऱ्या अर्थाने संसारातून मुक्ती मिळणं हेच शिवाची आज्ञा आणि खरा हितकारक लाभ आहे.

हितं तदाज्ञाकरणं यद्धितं तदनुग्रहः सर्वं हिते नियुञ्जावः सर्वानुग्रहकारकः

शिवाची आज्ञा पाळणं हेच खरे हित आहे; आणि तेच अनुग्रह आहे. आपण सर्वांना हितकारक गोष्टींमध्ये गुंतवावं, कारण शिव सर्वांचा अनुग्रह करणारा आहे.

यस्तूपकारशब्दार्थस्तमप्याहुरनुग्रहम् तस्यापि हितरूपत्वाच्छिवः सर्वोपकारकः

'उपकार' या शब्दाचा अर्थही अनुग्रह असाच घेतला जातो, कारण तोही हिताचा स्वरूप आहे; म्हणून शिव सर्वांचा उपकार करणारा आहे.

हिते सदा नियुक्तं तु सर्वं चिदचिदात्मकम् स्वभावप्रतिबन्धं तत्समं न लभते हितम्

सर्व जड आणि जिवंत गोष्टी नेहमीच हितामध्ये गुंतलेल्या असतात; पण त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावाच्या अडथळ्यामुळे सर्वांना सारखं हित मिळत नाही.

यथा विकासयत्येव रविः पद्मानि भानुभिः समं न विकसन्त्येव स्वस्वभावानुरोधतः

जसं सूर्य आपल्या किरणांनी कमळांना फुलवतो, पण सर्व कमळ सारखं फुलत नाहीत, प्रत्येक आपल्या स्वभावानुसारच फुलतं —

स्वभावो ऽपि हि भावानां भाविनो ऽर्थस्य कारणम् न हि स्वभावो नश्यन्तमर्थं कर्तृषु साधयेत्

जगातील प्रत्येक गोष्टीचा स्वभाव हा भविष्यातील फळाचा कारण असतो; पण तो स्वभाव नष्ट होणाऱ्या फळाला कर्त्यांमध्ये निर्माण करू शकत नाही.

सुवर्णमेव नांगारं द्रावयत्यग्निसंगमः एवं पक्वमलानेव मोचयेन्न शिवपरान्

फक्त सोनं, कोळसा नाही, अग्नीच्या संगाने वितळतो; त्याचप्रमाणे, ज्यांची मलं पक्की झाली आहेत, त्यांना मुक्ती मिळते, केवळ शिवभक्तांना नाही.

यद्यथा भवितुं योग्यं तत्तथा न भवेत्स्वयम् विना भावनया कर्ता स्वतन्त्रस्सन्ततो भवेत्

जे काही होण्यास योग्य आहे, ते आपोआप होत नाही; तर सतत स्वतंत्र असणाऱ्या कर्त्याच्या कृतीमुळेच ते होतं.

स्वभावविमलो यद्वत्सर्वानुग्राहकश्शिवः स्वभावमलिनास्तद्वदात्मनो जीवसंज्ञिताः

जसं शिवाचा स्वभाव शुद्ध असून तो सर्वांना अनुग्रह देतो, तसंच ज्यांचा स्वभाव अपवित्र आहे, त्यांना 'जीव' असं म्हणतात.

अन्यथा संसरन्त्येते नियमान्न शिवः कथम् कर्ममायानुबन्धोस्य संसारः कथ्यते बुधैः

नाहीतर ही सर्व जीव निश्चित नियमाने फिरत राहिले असते; पण शिव कर्म आणि मायेच्या बंधनात असला, असं शहाणे कधीच म्हणणार नाहीत.

अनुबन्धो ऽयमस्यैव न शिवस्येति हेतुमान् स हेतुरात्मनामेव निजो नागन्तुको मलः

हा बंध फक्त आत्म्याचाच आहे, शिवाचा नाही; कारण मल हा आत्म्याचा स्वतःचा आहे, बाहेरून आलेला नाही.

आगन्तुकत्वे कस्यापि भाव्यं केनापि हेतुना यो ऽयं हेतुरसावेकस्त्वविचित्रस्वभावतः

जर तो बाहेरून आलेला असता, तर त्याला काहीतरी कारण असावं लागलं असतं; पण हे कारण स्वतःच्या वेगळ्या स्वभावामुळे एकमेव असतं.

आत्मतायाः समत्वे ऽपि बद्धा मुक्ताः परे यतः बद्धेष्वेव पुनः केचिल्लयभोगाधिकारतः

आत्म्याचं स्वरूप जरी सारखं असलं, तरी काही जिव बंधनात असतात, काही मुक्त; आणि बंधनात असलेल्यांमध्येही काहींना विलयन आणि भोगाचा अधिकार असतो.

ज्ञानैश्वर्यादिवैषम्यं भजन्ते सोत्तराधराः केचिन्मूर्त्यात्मतां यान्ति केचिदासन्नगोचराः

काही जीवांना ज्ञान, सामर्थ्य यांमध्ये वरचढ किंवा कमीपणा असतो; काही जण देहधारण करतात, तर काहीजण अगदी जवळच्या क्षेत्रात राहतात.

मूर्त्यात्मसु शिवाः केचिदध्वनां मूर्धसु स्थिताः मध्ये महेश्वरा रुद्रास्त्वर्वाचीनपदे स्थिताः

जे देहधारी आहेत त्यात काही शंकर मार्गांच्या शिखरावर स्थिर आहेत; मध्ये महेश्वर आणि रुद्र आहेत; आणि जे खालच्या स्थानावर आहेत ते तिथेच राहतात.

आसन्ने ऽपि च मायायाः परस्मात्कारणात्त्रयम् तत्राप्यात्मा स्थितो ऽधस्तादन्तरात्मा च मध्यतः

मायेच्या अगदी जवळ असतानाही, एका विशिष्ट तीन कारणांमुळे, तिथेही आत्मा खालच्या ठिकाणी राहतो आणि अंतरात्मा मध्ये असतो.

परस्तात्परमात्मेति ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः वर्तन्ते वसवः केचित्परमात्मपदाश्रयाः

त्यापलीकडे परमात्मा आहे; ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर तिथे आहेत, आणि काही वसु परमात्म्याच्या अवस्थेत स्थिर आहेत.

अन्तरात्मपदे केचित्केचिदात्मपदे तथा शान्त्यतीतपदे शैवाः शान्ते माहेश्वरे ततः

काहीजण अंतरात्म्याच्या अवस्थेत राहतात, काही आत्म्याच्या अवस्थेत; शैव लोक शांततेच्या पलीकडील अवस्थेत असतात, आणि त्यानंतर महेश्वर शांत अवस्थेत असतात.

विद्यायान्तु यथा रौद्राः प्रतिष्ठायां तु वैष्णवाः निवृत्तौ च तथात्मानो ब्रह्मा ब्रह्मांगयोनयः

विद्येच्या क्षेत्रात रौद्र, प्रतिष्ठेच्या क्षेत्रात वैष्णव, आणि निवृत्तीच्या क्षेत्रात आत्मे, ब्रह्मा आणि ब्रह्माचे उत्पत्ती करणारे आहेत.

देवयोन्यष्टकं मुख्यं मानुष्यमथ मध्यमम् पक्ष्यादयो ऽधमाः पञ्चयोनयस्ताश्चतुर्दश

आठ प्रमुख देवयोनी या श्रेष्ठ, मानवजन्म मध्यम, पक्षी वगैरे नीच; या पाच योनी मिळून चौदा होतात.

उत्तराधरभावो ऽपि ज्ञेयस्संसारिणो मलः यथामभावो मुक्तस्य पूर्वं पश्चात्तु पक्वता

वरचढ किंवा कमी असणे हे संसारातील मल समजावे, जसे मुक्तासाठी मलाचा अभाव; आधी अपरिपक्वता, नंतर परिपक्वता येते.

मलो ऽप्यामश्च पक्वश्च भवेत्संसारकारणम् आमे त्वधरता पुंसां पक्वे तूत्तरता क्रमात्

मलही अपरिपक्व आणि परिपक्व असा असतो आणि तोच संसाराचा कारण होतो; अपरिपक्व मल असताना मनुष्याला नीचत्व येते, परिपक्व मलाने हळूहळू उच्चत्व मिळते.

पश्वात्मानस्त्रिधाभिन्ना एकद्वित्रिमलाः क्रमात् अत्रोत्तरा एकमला द्विमला मध्यमा मताः त्रिमलास्त्वधमा ज्ञेया यथोत्तरमधिष्ठिताः

पश्वात्मे तीन प्रकारच्या असतात: एक, दोन किंवा तीन मल असलेले; त्यात एक मल असलेले श्रेष्ठ, दोन मल असलेले मध्यम, आणि तीन मल असलेले नीच समजावे, प्रत्येक आपापल्या स्थानी असतात.

त्रिमलानधितिष्ठंति द्विमलैकमलाः क्रमात् इत्थमौपाधिको भेदो विश्वस्य परिकल्पितः

तीन मल असलेल्यांवर दोन आणि एक मल असलेले अनुक्रमे राज्य करतात; अशा प्रकारे उपाधीवर आधारित भेद जगात कल्पिला गेला आहे.

एकद्वित्रिमलान्सर्वाञ्छिव एको ऽधितिष्ठति अशिवात्मकमप्येतच्छिवेनाधिष्ठितं यथा

एक, दोन किंवा तीन मल असलेल्या सर्वांवर एकटाच शिव राज्य करतो; शिव नसलेल्यांवरही शिवच योग्यतेने अधिष्ठान करतो.