शिवपुराणम्

तस्माद्दुःखात्मिकां हिंसां कुर्वाणो यः सनिर्घृणः इति निर्बंधयंत्येके नियमो नेति चापरे

म्हणून जो कोणी दया न ठेवता इतरांना दुःख देतो, त्याबद्दल काही जण नेहमीच मनाई करतात, तर काही जण तसं मानत नाहीत.

निदानज्ञस्य भिषजो रुग्णो हिंसां प्रयुंजतः न किंचिदपि नैर्घृण्यं घृणैवात्र प्रयोजिका

रोगाचं कारण जाणणारा वैद्य उपचार करताना रुग्णाला त्रास देतो, तेव्हा त्यात निर्दयपणा नसतो; उलट, त्याला दया हाच हेतू असतो.

घृणापि न गुणायैव हिंस्रेषु प्रतियोगिषु तादृशेषु घृणी भ्रान्त्या घृणान्तरितनिर्घृणः

दुष्ट किंवा इतरांना त्रास देणाऱ्यांप्रती दयाही नेहमीच गुणकारी नसते; अशा वेळी चुकीने दया दाखवणारा प्रत्यक्षात निर्दयीच ठरतो.

उपेक्षापीह दोषाह रक्ष्येषु प्रतियोगिषु शक्तौ सत्यामुपेक्षातो रक्ष्यस्सद्यो विपद्यते

इथे दुर्लक्ष करणेही दोष ठरतो, विशेषतः ज्या वेळी आपल्याकडे रक्षण करण्याची शक्ती असते; दुर्लक्ष केल्यास जो रक्षणीय आहे तो लगेचच संकटात सापडतो.

सर्पस्या ऽ ऽस्यगतम्पश्यन्यस्तु रक्ष्यमुपेक्षते दोषाभासान्समुत्प्रेक्ष्य फलतः सो ऽपि निर्घृणः

जर एखाद्याने समोर साप येताना पाहूनही फक्त दोषांचा विचार करत रक्षण केलं नाही, तर शेवटी तोही निर्दयीच ठरतो.

तस्माद् घृणा गुणायैव सर्वथेति न संमतम् संमतं प्राप्तकामित्वं सर्वं त्वन्यदसम्मतम्

म्हणून, दया नेहमीच गुणकारी असते असं मानलं जात नाही; जे इच्छित फल मिळवून देतं तेच योग्य मानलं जातं, बाकी सर्व अमान्यच आहे.

मूर्त्यात्मस्वपि रागाद्या दोषाः सन्त्येव वस्तुतः तथापि तेषामेवैते न शिवस्य तु सर्वथा अग्नावपि समाविष्टं ताम्रं खलु सकालिकम्

शरीरधारी जीवांमध्ये राग वगैरे दोष खरेच असतात; पण हे दोष फक्त त्यांच्यातच असतात, शिवामध्ये कधीच नाहीत — अग्नीमध्ये तांबे टाकलं तरी काही काळ ते वेगळं राहतं, तसंच.

इति नाग्निरसौ दुष्येत्ताम्रसंसर्गकारणात् नाग्नेरशुचिसंसर्गादशुचित्वमपेक्षते

म्हणून, तांब्याच्या संगतीमुळे अग्नी अपवित्र होत नाही; उलट, अपवित्र गोष्टीच्या संगतीमुळे तांब्यालाच अपवित्रता येते, अग्नीला नाही.

अशुचेस्त्वग्निसंयोगाच्छुचित्वमपि जायते एवं शोध्यात्मसंसर्गान्न ह्यशुद्धः शिवो भवेत्

पण अग्नीच्या संगतीने अपवित्रही शुद्ध होऊ शकतं; त्याचप्रमाणे, शुद्ध आत्म्याच्या संगतीने शिव कधीच अशुद्ध होत नाही.

शिवसंसर्गतस्त्वेष शोध्यात्मैव हि शुध्यति अयस्यग्नौ समाविष्टे दाहो ऽग्नेरेव नायसः

शिवाच्या संगामुळेच अपवित्र आत्मा शुद्ध होतो, जसं लोखंड ज्या वेळी अग्नीत टाकलं जातं, तेव्हा जळणं हे अग्नीचं असतं, लोखंडाचं नाही.

मूर्तात्मन्येवमैश्वर्यमीश्वरस्यैव नात्मनाम् न हि काष्ठं ज्वलत्यूर्ध्वमग्निरेव ज्वलत्यसौ

शरीरधारी आत्म्यात खऱ्या अर्थाने सर्वसत्ताकपणा हा फक्त ईश्वराचाच असतो, आत्म्यांचा नाही; जसं लाकूड वर जळत नाही, तर अग्निच जळतो.

काष्ठस्यांगारता नाग्नेरेवमत्रापि योज्यताम् अत एव जगत्यस्मिन्काष्ठपाषाणमृत्स्वपि

लाकडाचं कोळसा होणं हे अग्नीचं नसून लाकडाचंच असतं; ह्याचप्रमाणे या जगात लाकूड, दगड किंवा माती यांच्यातही हेच लागू होतं.

शिवावेशवशादेव शिवत्वमुपचर्यते मैत्र्यादयो गुणा गौणास्तस्मात्ते भिन्नवृत्तयः

शिवाच्या प्रभावामुळेच शिवत्व प्राप्त होतं; मैत्री वगैरे गुण गौण आहेत, म्हणून त्यांची कार्ये वेगवेगळी असतात.

तैर्गुणैरुपरक्तानां दोषाय च गुणाय च यत्तु गौणमगौणं च तत्सर्वमनुगृह्णतः न गुणाय न दोषाय शिवस्य गुणवृत्तयः

हे गुण ज्या लोकांमध्ये असतात, त्यांना ते कधी गुण तर कधी दोष देतात; पण जे काही गौण किंवा मुख्य आहे, ते सर्व शिवाने स्वीकारलेलं असतं — शिवाचे गुण हे ना गुणासाठी असतात, ना दोषासाठी.

न चानुग्रहशब्दार्थं गौणमाहुर्विपश्चितः संसारमोचनं किं तु शैवमाज्ञामयं हितम्

शहाणे लोक 'अनुग्रह' या शब्दाचा अर्थ गौण मानत नाहीत; खऱ्या अर्थाने संसारातून मुक्ती मिळणं हेच शिवाची आज्ञा आणि खरा हितकारक लाभ आहे.

हितं तदाज्ञाकरणं यद्धितं तदनुग्रहः सर्वं हिते नियुञ्जावः सर्वानुग्रहकारकः

शिवाची आज्ञा पाळणं हेच खरे हित आहे; आणि तेच अनुग्रह आहे. आपण सर्वांना हितकारक गोष्टींमध्ये गुंतवावं, कारण शिव सर्वांचा अनुग्रह करणारा आहे.

यस्तूपकारशब्दार्थस्तमप्याहुरनुग्रहम् तस्यापि हितरूपत्वाच्छिवः सर्वोपकारकः

'उपकार' या शब्दाचा अर्थही अनुग्रह असाच घेतला जातो, कारण तोही हिताचा स्वरूप आहे; म्हणून शिव सर्वांचा उपकार करणारा आहे.

हिते सदा नियुक्तं तु सर्वं चिदचिदात्मकम् स्वभावप्रतिबन्धं तत्समं न लभते हितम्

सर्व जड आणि जिवंत गोष्टी नेहमीच हितामध्ये गुंतलेल्या असतात; पण त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावाच्या अडथळ्यामुळे सर्वांना सारखं हित मिळत नाही.

यथा विकासयत्येव रविः पद्मानि भानुभिः समं न विकसन्त्येव स्वस्वभावानुरोधतः

जसं सूर्य आपल्या किरणांनी कमळांना फुलवतो, पण सर्व कमळ सारखं फुलत नाहीत, प्रत्येक आपल्या स्वभावानुसारच फुलतं —

स्वभावो ऽपि हि भावानां भाविनो ऽर्थस्य कारणम् न हि स्वभावो नश्यन्तमर्थं कर्तृषु साधयेत्

जगातील प्रत्येक गोष्टीचा स्वभाव हा भविष्यातील फळाचा कारण असतो; पण तो स्वभाव नष्ट होणाऱ्या फळाला कर्त्यांमध्ये निर्माण करू शकत नाही.

सुवर्णमेव नांगारं द्रावयत्यग्निसंगमः एवं पक्वमलानेव मोचयेन्न शिवपरान्

फक्त सोनं, कोळसा नाही, अग्नीच्या संगाने वितळतो; त्याचप्रमाणे, ज्यांची मलं पक्की झाली आहेत, त्यांना मुक्ती मिळते, केवळ शिवभक्तांना नाही.

यद्यथा भवितुं योग्यं तत्तथा न भवेत्स्वयम् विना भावनया कर्ता स्वतन्त्रस्सन्ततो भवेत्

जे काही होण्यास योग्य आहे, ते आपोआप होत नाही; तर सतत स्वतंत्र असणाऱ्या कर्त्याच्या कृतीमुळेच ते होतं.

स्वभावविमलो यद्वत्सर्वानुग्राहकश्शिवः स्वभावमलिनास्तद्वदात्मनो जीवसंज्ञिताः

जसं शिवाचा स्वभाव शुद्ध असून तो सर्वांना अनुग्रह देतो, तसंच ज्यांचा स्वभाव अपवित्र आहे, त्यांना 'जीव' असं म्हणतात.

अन्यथा संसरन्त्येते नियमान्न शिवः कथम् कर्ममायानुबन्धोस्य संसारः कथ्यते बुधैः

नाहीतर ही सर्व जीव निश्चित नियमाने फिरत राहिले असते; पण शिव कर्म आणि मायेच्या बंधनात असला, असं शहाणे कधीच म्हणणार नाहीत.

अनुबन्धो ऽयमस्यैव न शिवस्येति हेतुमान् स हेतुरात्मनामेव निजो नागन्तुको मलः

हा बंध फक्त आत्म्याचाच आहे, शिवाचा नाही; कारण मल हा आत्म्याचा स्वतःचा आहे, बाहेरून आलेला नाही.

आगन्तुकत्वे कस्यापि भाव्यं केनापि हेतुना यो ऽयं हेतुरसावेकस्त्वविचित्रस्वभावतः

जर तो बाहेरून आलेला असता, तर त्याला काहीतरी कारण असावं लागलं असतं; पण हे कारण स्वतःच्या वेगळ्या स्वभावामुळे एकमेव असतं.

आत्मतायाः समत्वे ऽपि बद्धा मुक्ताः परे यतः बद्धेष्वेव पुनः केचिल्लयभोगाधिकारतः

आत्म्याचं स्वरूप जरी सारखं असलं, तरी काही जिव बंधनात असतात, काही मुक्त; आणि बंधनात असलेल्यांमध्येही काहींना विलयन आणि भोगाचा अधिकार असतो.

ज्ञानैश्वर्यादिवैषम्यं भजन्ते सोत्तराधराः केचिन्मूर्त्यात्मतां यान्ति केचिदासन्नगोचराः

काही जीवांना ज्ञान, सामर्थ्य यांमध्ये वरचढ किंवा कमीपणा असतो; काही जण देहधारण करतात, तर काहीजण अगदी जवळच्या क्षेत्रात राहतात.

मूर्त्यात्मसु शिवाः केचिदध्वनां मूर्धसु स्थिताः मध्ये महेश्वरा रुद्रास्त्वर्वाचीनपदे स्थिताः

जे देहधारी आहेत त्यात काही शंकर मार्गांच्या शिखरावर स्थिर आहेत; मध्ये महेश्वर आणि रुद्र आहेत; आणि जे खालच्या स्थानावर आहेत ते तिथेच राहतात.