शिवपुराणम्

यत्सिद्धिरीश्वरत्वेन कार्यवर्गस्य कृत्स्नशः न स चेदीशतां कुर्याज्जगतः कथमीश्वरः

ईश्वर म्हणून सर्व कार्यांची पूर्णता त्याच्याकडे आहे; जर त्याने जगावर प्रभुत्व गाजवले नाही, तर तो जगाचा ईश्वर कसा म्हणावा?

ईशेच्छा च विधातृत्वं विधेराज्ञापनं परम् आज्ञावश्यमिदं कुर्यान्न कुर्यादिति शासनम्

ईश्वराची इच्छा म्हणजे सृष्टी करण्याची शक्ती आहे; सृष्टीकर्त्याचे आदेश सर्वश्रेष्ठ असतात. त्याची आज्ञा अशी असते — 'हे करावं, हे करू नये' — हाच खरा नियम आहे.

तच्छासनानुवर्तित्वं साधुभावस्य लक्षणम् विपरीतसमाधोः स्यान्न सर्वं तत्तु दृश्यते

त्या नियमाचे पालन करणे हेच सद्गुणाचे लक्षण आहे; त्याच्या विरुद्ध वागणं हे तसे नाही. तरीही, सर्वांचा आचार नेहमी असाच असतो असं दिसत नाही.

साधु संरक्षणीयं चेद्विनिवर्त्यमसाधु यत् निवर्तते च सामादेरंते दण्डो हि साधनम्

जे चांगलं आहे ते जपावं, आणि जे वाईट आहे ते टाळावं. समजावूनही न ऐकल्यास शिक्षा हाच उपाय असतो.

हितार्थलक्षणं चेदं दण्डान्तमनुशासनम् अतो यद्विपरीतं तदहितं संप्रचक्षते

ही शिस्त, जी शेवटी शिक्षेपर्यंत जाते, तिचा हेतू हित साधणं हाच असतो; म्हणून, या हेतूच्या विरुद्ध जे काही आहे ते अहितकारक समजलं जातं.

हिते सदा निषण्णानामीश्वरस्य निदर्शनम् स कथं दुष्यते सद्भिरसतामेव निग्रहात्

जे नेहमीच हितकारक गोष्टींमध्ये स्थिर असतात, तेच ईश्वराचे उदाहरण आहेत. मग, जे सज्जन फक्त दुष्टांना रोखतात, त्यांना दोष कसा देता येईल?

अयुक्तकारिणो लोके गर्हणीयाविवेकिता यदुद्वेजयते लोकन्तदयुक्तं प्रचक्षते

जे लोक विचार न करता चुकीचे वागतात, त्यांची निंदा करावी लागते; आणि जे लोकांना त्रास देतात, तेच अयोग्य मानले जातात.

सर्वो ऽपि निग्रहो लोके न च विद्वेषपूर्वकः न हि द्वेष्टि पिता पुत्रं यो निगृह्याति शिक्षयेत्

जगात कुठलीही रोखठोक शिक्षा द्वेषापोटी केली जात नाही; जसं वडील आपल्या मुलाला शिकवताना त्याच्यावर रागावत नाहीत.

माध्यस्थेनापि निग्राह्यान्यो निगृह्णाति मार्गतः तस्याप्यवश्यं यत्किंचिन्नैर्घृण्यमनुवर्तते

मध्यमस्थ असणाऱ्यानेही गरज पडल्यास इतरांना रोखावं लागतं; पण असं करताना काही प्रमाणात कठोरता येणं अपरिहार्य असतं.

अन्यथा न हिनस्त्येव सदोषानप्यसौ परान् हिनस्ति चायमप्यज्ञान्परं माध्यस्थ्यमाचरन्

नाहीतर, तो दोष असतानाही इतरांना त्रास देत नाही; पण अज्ञानामुळे जर तो फक्त तटस्थ राहिला, तर त्याने इतरांना हानीच होते.

तस्माद्दुःखात्मिकां हिंसां कुर्वाणो यः सनिर्घृणः इति निर्बंधयंत्येके नियमो नेति चापरे

म्हणून जो कोणी दया न ठेवता इतरांना दुःख देतो, त्याबद्दल काही जण नेहमीच मनाई करतात, तर काही जण तसं मानत नाहीत.

निदानज्ञस्य भिषजो रुग्णो हिंसां प्रयुंजतः न किंचिदपि नैर्घृण्यं घृणैवात्र प्रयोजिका

रोगाचं कारण जाणणारा वैद्य उपचार करताना रुग्णाला त्रास देतो, तेव्हा त्यात निर्दयपणा नसतो; उलट, त्याला दया हाच हेतू असतो.

घृणापि न गुणायैव हिंस्रेषु प्रतियोगिषु तादृशेषु घृणी भ्रान्त्या घृणान्तरितनिर्घृणः

दुष्ट किंवा इतरांना त्रास देणाऱ्यांप्रती दयाही नेहमीच गुणकारी नसते; अशा वेळी चुकीने दया दाखवणारा प्रत्यक्षात निर्दयीच ठरतो.

उपेक्षापीह दोषाह रक्ष्येषु प्रतियोगिषु शक्तौ सत्यामुपेक्षातो रक्ष्यस्सद्यो विपद्यते

इथे दुर्लक्ष करणेही दोष ठरतो, विशेषतः ज्या वेळी आपल्याकडे रक्षण करण्याची शक्ती असते; दुर्लक्ष केल्यास जो रक्षणीय आहे तो लगेचच संकटात सापडतो.

सर्पस्या ऽ ऽस्यगतम्पश्यन्यस्तु रक्ष्यमुपेक्षते दोषाभासान्समुत्प्रेक्ष्य फलतः सो ऽपि निर्घृणः

जर एखाद्याने समोर साप येताना पाहूनही फक्त दोषांचा विचार करत रक्षण केलं नाही, तर शेवटी तोही निर्दयीच ठरतो.

तस्माद् घृणा गुणायैव सर्वथेति न संमतम् संमतं प्राप्तकामित्वं सर्वं त्वन्यदसम्मतम्

म्हणून, दया नेहमीच गुणकारी असते असं मानलं जात नाही; जे इच्छित फल मिळवून देतं तेच योग्य मानलं जातं, बाकी सर्व अमान्यच आहे.

मूर्त्यात्मस्वपि रागाद्या दोषाः सन्त्येव वस्तुतः तथापि तेषामेवैते न शिवस्य तु सर्वथा अग्नावपि समाविष्टं ताम्रं खलु सकालिकम्

शरीरधारी जीवांमध्ये राग वगैरे दोष खरेच असतात; पण हे दोष फक्त त्यांच्यातच असतात, शिवामध्ये कधीच नाहीत — अग्नीमध्ये तांबे टाकलं तरी काही काळ ते वेगळं राहतं, तसंच.

इति नाग्निरसौ दुष्येत्ताम्रसंसर्गकारणात् नाग्नेरशुचिसंसर्गादशुचित्वमपेक्षते

म्हणून, तांब्याच्या संगतीमुळे अग्नी अपवित्र होत नाही; उलट, अपवित्र गोष्टीच्या संगतीमुळे तांब्यालाच अपवित्रता येते, अग्नीला नाही.

अशुचेस्त्वग्निसंयोगाच्छुचित्वमपि जायते एवं शोध्यात्मसंसर्गान्न ह्यशुद्धः शिवो भवेत्

पण अग्नीच्या संगतीने अपवित्रही शुद्ध होऊ शकतं; त्याचप्रमाणे, शुद्ध आत्म्याच्या संगतीने शिव कधीच अशुद्ध होत नाही.

शिवसंसर्गतस्त्वेष शोध्यात्मैव हि शुध्यति अयस्यग्नौ समाविष्टे दाहो ऽग्नेरेव नायसः

शिवाच्या संगामुळेच अपवित्र आत्मा शुद्ध होतो, जसं लोखंड ज्या वेळी अग्नीत टाकलं जातं, तेव्हा जळणं हे अग्नीचं असतं, लोखंडाचं नाही.

मूर्तात्मन्येवमैश्वर्यमीश्वरस्यैव नात्मनाम् न हि काष्ठं ज्वलत्यूर्ध्वमग्निरेव ज्वलत्यसौ

शरीरधारी आत्म्यात खऱ्या अर्थाने सर्वसत्ताकपणा हा फक्त ईश्वराचाच असतो, आत्म्यांचा नाही; जसं लाकूड वर जळत नाही, तर अग्निच जळतो.

काष्ठस्यांगारता नाग्नेरेवमत्रापि योज्यताम् अत एव जगत्यस्मिन्काष्ठपाषाणमृत्स्वपि

लाकडाचं कोळसा होणं हे अग्नीचं नसून लाकडाचंच असतं; ह्याचप्रमाणे या जगात लाकूड, दगड किंवा माती यांच्यातही हेच लागू होतं.

शिवावेशवशादेव शिवत्वमुपचर्यते मैत्र्यादयो गुणा गौणास्तस्मात्ते भिन्नवृत्तयः

शिवाच्या प्रभावामुळेच शिवत्व प्राप्त होतं; मैत्री वगैरे गुण गौण आहेत, म्हणून त्यांची कार्ये वेगवेगळी असतात.

तैर्गुणैरुपरक्तानां दोषाय च गुणाय च यत्तु गौणमगौणं च तत्सर्वमनुगृह्णतः न गुणाय न दोषाय शिवस्य गुणवृत्तयः

हे गुण ज्या लोकांमध्ये असतात, त्यांना ते कधी गुण तर कधी दोष देतात; पण जे काही गौण किंवा मुख्य आहे, ते सर्व शिवाने स्वीकारलेलं असतं — शिवाचे गुण हे ना गुणासाठी असतात, ना दोषासाठी.

न चानुग्रहशब्दार्थं गौणमाहुर्विपश्चितः संसारमोचनं किं तु शैवमाज्ञामयं हितम्

शहाणे लोक 'अनुग्रह' या शब्दाचा अर्थ गौण मानत नाहीत; खऱ्या अर्थाने संसारातून मुक्ती मिळणं हेच शिवाची आज्ञा आणि खरा हितकारक लाभ आहे.

हितं तदाज्ञाकरणं यद्धितं तदनुग्रहः सर्वं हिते नियुञ्जावः सर्वानुग्रहकारकः

शिवाची आज्ञा पाळणं हेच खरे हित आहे; आणि तेच अनुग्रह आहे. आपण सर्वांना हितकारक गोष्टींमध्ये गुंतवावं, कारण शिव सर्वांचा अनुग्रह करणारा आहे.

यस्तूपकारशब्दार्थस्तमप्याहुरनुग्रहम् तस्यापि हितरूपत्वाच्छिवः सर्वोपकारकः

'उपकार' या शब्दाचा अर्थही अनुग्रह असाच घेतला जातो, कारण तोही हिताचा स्वरूप आहे; म्हणून शिव सर्वांचा उपकार करणारा आहे.

हिते सदा नियुक्तं तु सर्वं चिदचिदात्मकम् स्वभावप्रतिबन्धं तत्समं न लभते हितम्

सर्व जड आणि जिवंत गोष्टी नेहमीच हितामध्ये गुंतलेल्या असतात; पण त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावाच्या अडथळ्यामुळे सर्वांना सारखं हित मिळत नाही.

यथा विकासयत्येव रविः पद्मानि भानुभिः समं न विकसन्त्येव स्वस्वभावानुरोधतः

जसं सूर्य आपल्या किरणांनी कमळांना फुलवतो, पण सर्व कमळ सारखं फुलत नाहीत, प्रत्येक आपल्या स्वभावानुसारच फुलतं —