शिवपुराणम्

लिंगादावपि तत्कृत्यमर्चायां च विशेषतः तत्तन्मूर्त्यात्मभावेन शिवो ऽस्माभिरुपास्यते

लिंग किंवा इतर मूर्तीमध्ये, आणि विशेषतः पूजेत, आपण त्या त्या मूर्तिस्वरूपातच शिवाची उपासना करावी.

यथानुगृह्यते सो ऽपि मूर्त्यात्मा पारमेष्ठिना तथा मूर्त्यात्मनिष्ठेन शिवेन पशवो वयम्

जसा परमेश्वर त्या मूर्तिस्वरूपावर कृपा करतो, तसाच मूर्तिस्वरूपात असलेल्या शिवाने आपल्यावरही कृपा होते.

लोकानुग्रहणायैव शिवेन परमेष्ठिना सदाशिवादयस्सर्वे मूर्त्यात्मनो ऽप्यधिष्ठिताः

जगाच्या कल्याणासाठीच सदाशिवापासून सर्वजण, परमेश्वर शिवाने, मूर्तिस्वरूपातही स्थापन केले आहेत.

आत्मनामेव भोगाय मोक्षाय च विशेषतः तत्त्वातत्त्वस्वरूपेषु मूर्त्यात्मसु शिवान्वयः

जीवांच्या भोगासाठी आणि विशेषतः मुक्तीसाठी, सत्य आणि असत्य स्वरूपातही शिवाचा मूर्तिस्वरूपाशी संबंध असतो.

भोगः कर्मविपाकात्मा सुखदुःखात्मको मतः न च कर्म शिवो ऽस्तीति तस्य भोगः किमात्मकः

भोग म्हणजे कर्माच्या फळातून येणारे सुखदुःख असे मानले जाते; पण शिवाला कर्म नाही, मग त्याचा भोग कसा असू शकतो?

सर्वं शिवो ऽनुगृह्णाति न निगृह्णाति किंचन निगृह्णतां तु ये दोषाश्शिवे तेषामसंभवात्

शिव सर्वांना देतो, काहीच रोखत नाही; जे रोखतात त्यांच्यात दोष असतात, पण शिवामध्ये असे दोष कधीच नसतात.

ये पुनर्निग्रहाः केचिद्ब्रह्मादिषु निदर्शिताः ते ऽपि लोकहितायैव कृताः श्रीकण्ठमूर्तिना

ब्रह्मा वगैरे इतरांमध्ये जे काही रोखले जाते, तेही श्रीकंठरूपातील शिवाने फक्त लोकांच्या हितासाठीच केले आहे.

ब्रह्माण्डस्याधिपत्यं हि श्रीकण्ठस्य न संशयः श्रीकण्ठाख्यां शिवो मूर्तिं क्रीडतीमधितिष्ठति

संपूर्ण ब्रह्मांडाचे अधिपत्य श्रीकंठालाच आहे, यात शंका नाही; शिव श्रीकंठ नावाच्या खेळकर रूपावर अधिष्ठित आहे.

सदोषा एव देवाद्या निगृहीता यथोदितम् ततस्तेपि विपाप्मानः प्रजाश्चापि गतज्वराः

देव वगैरे ज्यांना रोखले जाते, ते खरोखर दोषयुक्त असतात, म्हणूनच ते पापमुक्त होतात आणि लोकही दुःखमुक्त होतात.

निग्रहो ऽपि स्वरूपेण विदुषां न जुगुप्सितः अत एव हि दण्ड्येषु दण्डो राज्ञां प्रशस्यते

रोखणे हे त्याच्या स्वरूपामुळे ज्ञानी लोकांना निंद्य वाटत नाही; म्हणूनच दंडनीयांना राजा दंड देतो, हे योग्य मानले जाते.

यत्सिद्धिरीश्वरत्वेन कार्यवर्गस्य कृत्स्नशः न स चेदीशतां कुर्याज्जगतः कथमीश्वरः

ईश्वर म्हणून सर्व कार्यांची पूर्णता त्याच्याकडे आहे; जर त्याने जगावर प्रभुत्व गाजवले नाही, तर तो जगाचा ईश्वर कसा म्हणावा?

ईशेच्छा च विधातृत्वं विधेराज्ञापनं परम् आज्ञावश्यमिदं कुर्यान्न कुर्यादिति शासनम्

ईश्वराची इच्छा म्हणजे सृष्टी करण्याची शक्ती आहे; सृष्टीकर्त्याचे आदेश सर्वश्रेष्ठ असतात. त्याची आज्ञा अशी असते — 'हे करावं, हे करू नये' — हाच खरा नियम आहे.

तच्छासनानुवर्तित्वं साधुभावस्य लक्षणम् विपरीतसमाधोः स्यान्न सर्वं तत्तु दृश्यते

त्या नियमाचे पालन करणे हेच सद्गुणाचे लक्षण आहे; त्याच्या विरुद्ध वागणं हे तसे नाही. तरीही, सर्वांचा आचार नेहमी असाच असतो असं दिसत नाही.

साधु संरक्षणीयं चेद्विनिवर्त्यमसाधु यत् निवर्तते च सामादेरंते दण्डो हि साधनम्

जे चांगलं आहे ते जपावं, आणि जे वाईट आहे ते टाळावं. समजावूनही न ऐकल्यास शिक्षा हाच उपाय असतो.

हितार्थलक्षणं चेदं दण्डान्तमनुशासनम् अतो यद्विपरीतं तदहितं संप्रचक्षते

ही शिस्त, जी शेवटी शिक्षेपर्यंत जाते, तिचा हेतू हित साधणं हाच असतो; म्हणून, या हेतूच्या विरुद्ध जे काही आहे ते अहितकारक समजलं जातं.

हिते सदा निषण्णानामीश्वरस्य निदर्शनम् स कथं दुष्यते सद्भिरसतामेव निग्रहात्

जे नेहमीच हितकारक गोष्टींमध्ये स्थिर असतात, तेच ईश्वराचे उदाहरण आहेत. मग, जे सज्जन फक्त दुष्टांना रोखतात, त्यांना दोष कसा देता येईल?

अयुक्तकारिणो लोके गर्हणीयाविवेकिता यदुद्वेजयते लोकन्तदयुक्तं प्रचक्षते

जे लोक विचार न करता चुकीचे वागतात, त्यांची निंदा करावी लागते; आणि जे लोकांना त्रास देतात, तेच अयोग्य मानले जातात.

सर्वो ऽपि निग्रहो लोके न च विद्वेषपूर्वकः न हि द्वेष्टि पिता पुत्रं यो निगृह्याति शिक्षयेत्

जगात कुठलीही रोखठोक शिक्षा द्वेषापोटी केली जात नाही; जसं वडील आपल्या मुलाला शिकवताना त्याच्यावर रागावत नाहीत.

माध्यस्थेनापि निग्राह्यान्यो निगृह्णाति मार्गतः तस्याप्यवश्यं यत्किंचिन्नैर्घृण्यमनुवर्तते

मध्यमस्थ असणाऱ्यानेही गरज पडल्यास इतरांना रोखावं लागतं; पण असं करताना काही प्रमाणात कठोरता येणं अपरिहार्य असतं.

अन्यथा न हिनस्त्येव सदोषानप्यसौ परान् हिनस्ति चायमप्यज्ञान्परं माध्यस्थ्यमाचरन्

नाहीतर, तो दोष असतानाही इतरांना त्रास देत नाही; पण अज्ञानामुळे जर तो फक्त तटस्थ राहिला, तर त्याने इतरांना हानीच होते.

तस्माद्दुःखात्मिकां हिंसां कुर्वाणो यः सनिर्घृणः इति निर्बंधयंत्येके नियमो नेति चापरे

म्हणून जो कोणी दया न ठेवता इतरांना दुःख देतो, त्याबद्दल काही जण नेहमीच मनाई करतात, तर काही जण तसं मानत नाहीत.

निदानज्ञस्य भिषजो रुग्णो हिंसां प्रयुंजतः न किंचिदपि नैर्घृण्यं घृणैवात्र प्रयोजिका

रोगाचं कारण जाणणारा वैद्य उपचार करताना रुग्णाला त्रास देतो, तेव्हा त्यात निर्दयपणा नसतो; उलट, त्याला दया हाच हेतू असतो.

घृणापि न गुणायैव हिंस्रेषु प्रतियोगिषु तादृशेषु घृणी भ्रान्त्या घृणान्तरितनिर्घृणः

दुष्ट किंवा इतरांना त्रास देणाऱ्यांप्रती दयाही नेहमीच गुणकारी नसते; अशा वेळी चुकीने दया दाखवणारा प्रत्यक्षात निर्दयीच ठरतो.

उपेक्षापीह दोषाह रक्ष्येषु प्रतियोगिषु शक्तौ सत्यामुपेक्षातो रक्ष्यस्सद्यो विपद्यते

इथे दुर्लक्ष करणेही दोष ठरतो, विशेषतः ज्या वेळी आपल्याकडे रक्षण करण्याची शक्ती असते; दुर्लक्ष केल्यास जो रक्षणीय आहे तो लगेचच संकटात सापडतो.

सर्पस्या ऽ ऽस्यगतम्पश्यन्यस्तु रक्ष्यमुपेक्षते दोषाभासान्समुत्प्रेक्ष्य फलतः सो ऽपि निर्घृणः

जर एखाद्याने समोर साप येताना पाहूनही फक्त दोषांचा विचार करत रक्षण केलं नाही, तर शेवटी तोही निर्दयीच ठरतो.

तस्माद् घृणा गुणायैव सर्वथेति न संमतम् संमतं प्राप्तकामित्वं सर्वं त्वन्यदसम्मतम्

म्हणून, दया नेहमीच गुणकारी असते असं मानलं जात नाही; जे इच्छित फल मिळवून देतं तेच योग्य मानलं जातं, बाकी सर्व अमान्यच आहे.

मूर्त्यात्मस्वपि रागाद्या दोषाः सन्त्येव वस्तुतः तथापि तेषामेवैते न शिवस्य तु सर्वथा अग्नावपि समाविष्टं ताम्रं खलु सकालिकम्

शरीरधारी जीवांमध्ये राग वगैरे दोष खरेच असतात; पण हे दोष फक्त त्यांच्यातच असतात, शिवामध्ये कधीच नाहीत — अग्नीमध्ये तांबे टाकलं तरी काही काळ ते वेगळं राहतं, तसंच.

इति नाग्निरसौ दुष्येत्ताम्रसंसर्गकारणात् नाग्नेरशुचिसंसर्गादशुचित्वमपेक्षते

म्हणून, तांब्याच्या संगतीमुळे अग्नी अपवित्र होत नाही; उलट, अपवित्र गोष्टीच्या संगतीमुळे तांब्यालाच अपवित्रता येते, अग्नीला नाही.

अशुचेस्त्वग्निसंयोगाच्छुचित्वमपि जायते एवं शोध्यात्मसंसर्गान्न ह्यशुद्धः शिवो भवेत्

पण अग्नीच्या संगतीने अपवित्रही शुद्ध होऊ शकतं; त्याचप्रमाणे, शुद्ध आत्म्याच्या संगतीने शिव कधीच अशुद्ध होत नाही.