शिवपुराणम्

अनुग्राह्यनपेक्षो ऽस्ति न हि कश्चिदनुग्रहः अतः स्वातन्त्र्यशब्दार्थाननपेक्षत्वलक्षणः

कृपा करायची ती पात्रावर अवलंबून नसते; म्हणूनच 'स्वातंत्र्य' या शब्दाचा अर्थ म्हणजे कोणावरही अवलंबून नसणं.

एतत्पुनरनुग्राह्यं परतंत्रं तदिष्यते अनुग्रहादृते तस्य भुक्तिमुक्त्योरनन्वयात्

पण जर ज्याच्यावर कृपा करायची आहे तो दुसऱ्यावर अवलंबून असेल, तर तसं मानावं लागतं; कारण कृपेव्यतिरिक्त त्याला सुख किंवा मुक्ती मिळत नाही.

मूर्तात्मनो ऽप्यनुग्राह्या शिवाज्ञाननिवर्तनात् अज्ञानाधिष्ठितं शम्भोर्न किंचिदिह विद्यते

ज्यांना देह आहे त्यांनाही शिवाच्या आज्ञेने कृपा मागे घेतली जाते; या जगात शंभूच्या ज्ञानाशिवाय काहीच अस्तित्वात नाही.

येनोपलभ्यते ऽस्माभिस्सकलेनापि निष्कलः स मूर्त्यात्मा शिवः शैवमूर्तिरित्युपचर्यते

ज्याच्या रूपातून आपण निराकार शंकराला ओळखतो, तोच मूर्तिरूप असलेला शिव, ह्यालाच लोक 'शैव मूर्ती' असे म्हणतात.

न ह्यसौ निष्कलः साक्षाच्छिवः परमकारणम् साकारेणानुभावेन केनाप्यनुपलक्षितः

कारण तो निराकार शिव, जो सर्वांचा कारण आहे, तो प्रत्यक्षपणे कोणालाही मूर्तिरूपातून दिसत नाही.

प्रमाणगम्यतामात्रं तत्स्वभावोपपादकम् न तावतात्रोपेक्षाधीरुपलक्षणमंतरा

फक्त ज्ञानाच्या साधनांनी तो समजावा म्हणून आणि त्याचे स्वरूप स्पष्ट व्हावे म्हणून हे नाव दिले जाते; अन्यथा, यात दुर्लक्ष किंवा काही मधली खूण नाही.

आत्मोपमोल्वणं साक्षान्मूर्तिरेव हि काचन शिवस्य मूर्तिर्मूर्त्यात्मा परस्तस्योपलक्षणम्

जशी आपल्यासारखीच एखादी मूर्ती प्रत्यक्ष असते, तशीच शिवाची मूर्ती म्हणजे त्याचे मूर्तिस्वरूप हे त्याच्या श्रेष्ठत्वाची खूण आहे.

यथा काष्ठेष्वनारूढो न वह्निरुपलभ्यते एवं शिवो ऽपि मूर्त्यात्मन्यनारूढ इति स्थितिः

जसे लाकडात अग्नी पेटवायच्या आधी दिसत नाही, तसेच शिवही मूर्तिस्वरूपात प्रकट होईपर्यंत दिसत नाही—हीच त्याची स्थिती आहे.

यथाग्निमानयेत्युक्ते ज्वलत्काष्ठादृते स्वयम् नाग्निरानीयते तद्वत्पूज्यो मूर्त्यात्मना शिवः

'अग्नी आणा' असे म्हटल्यावर तो फक्त जळत्या लाकडातूनच आणता येतो; त्याचप्रमाणे शिवाची पूजा मूर्तिस्वरूपातच करावी.

अत एव हि पूजादौ मूर्त्यात्मपरिकल्पनम् मूर्त्यात्मनि कृतं साक्षाच्छिव एव कृतं यतः

म्हणूनच पूजेच्या आरंभी मूर्तिस्वरूपाची कल्पना केली जाते; मूर्तिस्वरूपावर जे काही केले जाते, ते प्रत्यक्ष शिवावरच केले जाते.

लिंगादावपि तत्कृत्यमर्चायां च विशेषतः तत्तन्मूर्त्यात्मभावेन शिवो ऽस्माभिरुपास्यते

लिंग किंवा इतर मूर्तीमध्ये, आणि विशेषतः पूजेत, आपण त्या त्या मूर्तिस्वरूपातच शिवाची उपासना करावी.

यथानुगृह्यते सो ऽपि मूर्त्यात्मा पारमेष्ठिना तथा मूर्त्यात्मनिष्ठेन शिवेन पशवो वयम्

जसा परमेश्वर त्या मूर्तिस्वरूपावर कृपा करतो, तसाच मूर्तिस्वरूपात असलेल्या शिवाने आपल्यावरही कृपा होते.

लोकानुग्रहणायैव शिवेन परमेष्ठिना सदाशिवादयस्सर्वे मूर्त्यात्मनो ऽप्यधिष्ठिताः

जगाच्या कल्याणासाठीच सदाशिवापासून सर्वजण, परमेश्वर शिवाने, मूर्तिस्वरूपातही स्थापन केले आहेत.

आत्मनामेव भोगाय मोक्षाय च विशेषतः तत्त्वातत्त्वस्वरूपेषु मूर्त्यात्मसु शिवान्वयः

जीवांच्या भोगासाठी आणि विशेषतः मुक्तीसाठी, सत्य आणि असत्य स्वरूपातही शिवाचा मूर्तिस्वरूपाशी संबंध असतो.

भोगः कर्मविपाकात्मा सुखदुःखात्मको मतः न च कर्म शिवो ऽस्तीति तस्य भोगः किमात्मकः

भोग म्हणजे कर्माच्या फळातून येणारे सुखदुःख असे मानले जाते; पण शिवाला कर्म नाही, मग त्याचा भोग कसा असू शकतो?

सर्वं शिवो ऽनुगृह्णाति न निगृह्णाति किंचन निगृह्णतां तु ये दोषाश्शिवे तेषामसंभवात्

शिव सर्वांना देतो, काहीच रोखत नाही; जे रोखतात त्यांच्यात दोष असतात, पण शिवामध्ये असे दोष कधीच नसतात.

ये पुनर्निग्रहाः केचिद्ब्रह्मादिषु निदर्शिताः ते ऽपि लोकहितायैव कृताः श्रीकण्ठमूर्तिना

ब्रह्मा वगैरे इतरांमध्ये जे काही रोखले जाते, तेही श्रीकंठरूपातील शिवाने फक्त लोकांच्या हितासाठीच केले आहे.

ब्रह्माण्डस्याधिपत्यं हि श्रीकण्ठस्य न संशयः श्रीकण्ठाख्यां शिवो मूर्तिं क्रीडतीमधितिष्ठति

संपूर्ण ब्रह्मांडाचे अधिपत्य श्रीकंठालाच आहे, यात शंका नाही; शिव श्रीकंठ नावाच्या खेळकर रूपावर अधिष्ठित आहे.

सदोषा एव देवाद्या निगृहीता यथोदितम् ततस्तेपि विपाप्मानः प्रजाश्चापि गतज्वराः

देव वगैरे ज्यांना रोखले जाते, ते खरोखर दोषयुक्त असतात, म्हणूनच ते पापमुक्त होतात आणि लोकही दुःखमुक्त होतात.

निग्रहो ऽपि स्वरूपेण विदुषां न जुगुप्सितः अत एव हि दण्ड्येषु दण्डो राज्ञां प्रशस्यते

रोखणे हे त्याच्या स्वरूपामुळे ज्ञानी लोकांना निंद्य वाटत नाही; म्हणूनच दंडनीयांना राजा दंड देतो, हे योग्य मानले जाते.

यत्सिद्धिरीश्वरत्वेन कार्यवर्गस्य कृत्स्नशः न स चेदीशतां कुर्याज्जगतः कथमीश्वरः

ईश्वर म्हणून सर्व कार्यांची पूर्णता त्याच्याकडे आहे; जर त्याने जगावर प्रभुत्व गाजवले नाही, तर तो जगाचा ईश्वर कसा म्हणावा?

ईशेच्छा च विधातृत्वं विधेराज्ञापनं परम् आज्ञावश्यमिदं कुर्यान्न कुर्यादिति शासनम्

ईश्वराची इच्छा म्हणजे सृष्टी करण्याची शक्ती आहे; सृष्टीकर्त्याचे आदेश सर्वश्रेष्ठ असतात. त्याची आज्ञा अशी असते — 'हे करावं, हे करू नये' — हाच खरा नियम आहे.

तच्छासनानुवर्तित्वं साधुभावस्य लक्षणम् विपरीतसमाधोः स्यान्न सर्वं तत्तु दृश्यते

त्या नियमाचे पालन करणे हेच सद्गुणाचे लक्षण आहे; त्याच्या विरुद्ध वागणं हे तसे नाही. तरीही, सर्वांचा आचार नेहमी असाच असतो असं दिसत नाही.

साधु संरक्षणीयं चेद्विनिवर्त्यमसाधु यत् निवर्तते च सामादेरंते दण्डो हि साधनम्

जे चांगलं आहे ते जपावं, आणि जे वाईट आहे ते टाळावं. समजावूनही न ऐकल्यास शिक्षा हाच उपाय असतो.

हितार्थलक्षणं चेदं दण्डान्तमनुशासनम् अतो यद्विपरीतं तदहितं संप्रचक्षते

ही शिस्त, जी शेवटी शिक्षेपर्यंत जाते, तिचा हेतू हित साधणं हाच असतो; म्हणून, या हेतूच्या विरुद्ध जे काही आहे ते अहितकारक समजलं जातं.

हिते सदा निषण्णानामीश्वरस्य निदर्शनम् स कथं दुष्यते सद्भिरसतामेव निग्रहात्

जे नेहमीच हितकारक गोष्टींमध्ये स्थिर असतात, तेच ईश्वराचे उदाहरण आहेत. मग, जे सज्जन फक्त दुष्टांना रोखतात, त्यांना दोष कसा देता येईल?

अयुक्तकारिणो लोके गर्हणीयाविवेकिता यदुद्वेजयते लोकन्तदयुक्तं प्रचक्षते

जे लोक विचार न करता चुकीचे वागतात, त्यांची निंदा करावी लागते; आणि जे लोकांना त्रास देतात, तेच अयोग्य मानले जातात.

सर्वो ऽपि निग्रहो लोके न च विद्वेषपूर्वकः न हि द्वेष्टि पिता पुत्रं यो निगृह्याति शिक्षयेत्

जगात कुठलीही रोखठोक शिक्षा द्वेषापोटी केली जात नाही; जसं वडील आपल्या मुलाला शिकवताना त्याच्यावर रागावत नाहीत.

माध्यस्थेनापि निग्राह्यान्यो निगृह्णाति मार्गतः तस्याप्यवश्यं यत्किंचिन्नैर्घृण्यमनुवर्तते

मध्यमस्थ असणाऱ्यानेही गरज पडल्यास इतरांना रोखावं लागतं; पण असं करताना काही प्रमाणात कठोरता येणं अपरिहार्य असतं.