शिवपुराणम्

अलोकविदितैस्तैस्तैर्वृत्तैरानन्दसुन्दरैः अंगहारस्वसेनेदमसकृच्चालितं जगत्

ज्या अद्भुत आणि आनंददायक लीला जगाला माहीत नाहीत, त्यांमुळे हे विश्व आणि त्यातील सर्व लोक पुन्हा पुन्हा हलवले गेले.

शान्त एव सदा सर्वमनुगृह्णाति चेच्छिवः सर्वाणि पूरयेदेव कथं शक्तेन मोचयेत्

शिव नेहमी शांत असून सर्वांवर कृपा करतो, पण जर तो सर्वांना सर्व काही देईल, तर मग तो आपल्या सामर्थ्याने कोणाला मुक्त कसा करेल?

अनादिकर्म वैचित्र्यमपि नात्र नियामकम् कारणं खलु कर्मापि भवेदीश्वरकारितम्

अनादी काळापासून असलेल्या कर्मांची विविधता येथे निर्णायक नाही; कारण प्रत्यक्षात कर्म देखील ईश्वराच्या इच्छेनेच घडतं.

किमत्र बहुनोक्तेन नास्तिक्यं हेतुकारकम् यथा ह्याशु निवर्तेत तथा कथय मारुत

यावर जास्त बोलण्यात अर्थ नाही; नास्तिकता हे कारण नाही. हे वायू, ती लवकर कशी दूर होईल ते सांग.

स्थने संशयितं विप्रा भवद्भिर्हेतुचोदितैः जिज्ञासा हि न नास्तिक्यं साधयेत्साधुबुद्धिषु

ब्राह्मणांनो, तुमचे तर्कावरून निर्माण झालेले शंका योग्य आहेत; कारण जिज्ञासा ही सज्जनांच्या मनात कधीच नास्तिकता निर्माण करत नाही.

प्रमणमत्र वक्ष्यामि सताम्मोहनिवर्तकम् असतां त्वन्यथाभावः प्रसादेन विना प्रभोः

मी येथे असा प्रमाण सांगतो, जो सत्पुरुषांचा मोह दूर करतो; पण दुष्टांसाठी प्रभूची कृपा नसेल तर वेगळंच घडतं.

शिवस्य परिपूर्णस्य परानुग्रहमन्तरा न किंचिदपि कर्तव्यमिति साधु विनिश्चितम्

पूर्ण असलेल्या शिवाच्या सर्वोच्च कृपेव्यतिरिक्त इथे काहीच साध्य होत नाही, हे निश्चित ठरलं आहे.

स्वभाव एव पर्याप्तः परानुग्रहकर्मणि अन्यथा निस्स्वभवेन न किमप्यनुगृह्यते

त्याची स्वतःचीच स्वभाव कृपा करण्यासाठी पुरेशी आहे; अन्यथा, ज्याच्यात स्वभाव नाही, त्याच्याकडून काहीच मिळू शकत नाही.

परं सर्वमनुग्राह्यं पशुपाशात्मकं जगत् परस्यानुग्रहार्थं तु पत्युराज्ञासमन्वयः

हे खरं की, सर्व जग, जे जीवांच्या बंधनानं व्यापलेलं आहे, त्यावर कृपा केली पाहिजे; पण सर्वोच्च कृपेकरिता, प्रभूच्या आज्ञेचं पालन होतं.

पतिराज्ञापकः सर्वमनुगृह्णाति सर्वदा तदर्थमर्थस्वीकारे परतंत्रः कथं शिवः

प्रभू सर्वांना नेहमी कृपा देणारा आणि आज्ञा करणारा आहे; मग शिव दुसऱ्यावर अवलंबून राहून काही करतो, असं कसं होईल?

अनुग्राह्यनपेक्षो ऽस्ति न हि कश्चिदनुग्रहः अतः स्वातन्त्र्यशब्दार्थाननपेक्षत्वलक्षणः

कृपा करायची ती पात्रावर अवलंबून नसते; म्हणूनच 'स्वातंत्र्य' या शब्दाचा अर्थ म्हणजे कोणावरही अवलंबून नसणं.

एतत्पुनरनुग्राह्यं परतंत्रं तदिष्यते अनुग्रहादृते तस्य भुक्तिमुक्त्योरनन्वयात्

पण जर ज्याच्यावर कृपा करायची आहे तो दुसऱ्यावर अवलंबून असेल, तर तसं मानावं लागतं; कारण कृपेव्यतिरिक्त त्याला सुख किंवा मुक्ती मिळत नाही.

मूर्तात्मनो ऽप्यनुग्राह्या शिवाज्ञाननिवर्तनात् अज्ञानाधिष्ठितं शम्भोर्न किंचिदिह विद्यते

ज्यांना देह आहे त्यांनाही शिवाच्या आज्ञेने कृपा मागे घेतली जाते; या जगात शंभूच्या ज्ञानाशिवाय काहीच अस्तित्वात नाही.

येनोपलभ्यते ऽस्माभिस्सकलेनापि निष्कलः स मूर्त्यात्मा शिवः शैवमूर्तिरित्युपचर्यते

ज्याच्या रूपातून आपण निराकार शंकराला ओळखतो, तोच मूर्तिरूप असलेला शिव, ह्यालाच लोक 'शैव मूर्ती' असे म्हणतात.

न ह्यसौ निष्कलः साक्षाच्छिवः परमकारणम् साकारेणानुभावेन केनाप्यनुपलक्षितः

कारण तो निराकार शिव, जो सर्वांचा कारण आहे, तो प्रत्यक्षपणे कोणालाही मूर्तिरूपातून दिसत नाही.

प्रमाणगम्यतामात्रं तत्स्वभावोपपादकम् न तावतात्रोपेक्षाधीरुपलक्षणमंतरा

फक्त ज्ञानाच्या साधनांनी तो समजावा म्हणून आणि त्याचे स्वरूप स्पष्ट व्हावे म्हणून हे नाव दिले जाते; अन्यथा, यात दुर्लक्ष किंवा काही मधली खूण नाही.

आत्मोपमोल्वणं साक्षान्मूर्तिरेव हि काचन शिवस्य मूर्तिर्मूर्त्यात्मा परस्तस्योपलक्षणम्

जशी आपल्यासारखीच एखादी मूर्ती प्रत्यक्ष असते, तशीच शिवाची मूर्ती म्हणजे त्याचे मूर्तिस्वरूप हे त्याच्या श्रेष्ठत्वाची खूण आहे.

यथा काष्ठेष्वनारूढो न वह्निरुपलभ्यते एवं शिवो ऽपि मूर्त्यात्मन्यनारूढ इति स्थितिः

जसे लाकडात अग्नी पेटवायच्या आधी दिसत नाही, तसेच शिवही मूर्तिस्वरूपात प्रकट होईपर्यंत दिसत नाही—हीच त्याची स्थिती आहे.

यथाग्निमानयेत्युक्ते ज्वलत्काष्ठादृते स्वयम् नाग्निरानीयते तद्वत्पूज्यो मूर्त्यात्मना शिवः

'अग्नी आणा' असे म्हटल्यावर तो फक्त जळत्या लाकडातूनच आणता येतो; त्याचप्रमाणे शिवाची पूजा मूर्तिस्वरूपातच करावी.

अत एव हि पूजादौ मूर्त्यात्मपरिकल्पनम् मूर्त्यात्मनि कृतं साक्षाच्छिव एव कृतं यतः

म्हणूनच पूजेच्या आरंभी मूर्तिस्वरूपाची कल्पना केली जाते; मूर्तिस्वरूपावर जे काही केले जाते, ते प्रत्यक्ष शिवावरच केले जाते.

लिंगादावपि तत्कृत्यमर्चायां च विशेषतः तत्तन्मूर्त्यात्मभावेन शिवो ऽस्माभिरुपास्यते

लिंग किंवा इतर मूर्तीमध्ये, आणि विशेषतः पूजेत, आपण त्या त्या मूर्तिस्वरूपातच शिवाची उपासना करावी.

यथानुगृह्यते सो ऽपि मूर्त्यात्मा पारमेष्ठिना तथा मूर्त्यात्मनिष्ठेन शिवेन पशवो वयम्

जसा परमेश्वर त्या मूर्तिस्वरूपावर कृपा करतो, तसाच मूर्तिस्वरूपात असलेल्या शिवाने आपल्यावरही कृपा होते.

लोकानुग्रहणायैव शिवेन परमेष्ठिना सदाशिवादयस्सर्वे मूर्त्यात्मनो ऽप्यधिष्ठिताः

जगाच्या कल्याणासाठीच सदाशिवापासून सर्वजण, परमेश्वर शिवाने, मूर्तिस्वरूपातही स्थापन केले आहेत.

आत्मनामेव भोगाय मोक्षाय च विशेषतः तत्त्वातत्त्वस्वरूपेषु मूर्त्यात्मसु शिवान्वयः

जीवांच्या भोगासाठी आणि विशेषतः मुक्तीसाठी, सत्य आणि असत्य स्वरूपातही शिवाचा मूर्तिस्वरूपाशी संबंध असतो.

भोगः कर्मविपाकात्मा सुखदुःखात्मको मतः न च कर्म शिवो ऽस्तीति तस्य भोगः किमात्मकः

भोग म्हणजे कर्माच्या फळातून येणारे सुखदुःख असे मानले जाते; पण शिवाला कर्म नाही, मग त्याचा भोग कसा असू शकतो?

सर्वं शिवो ऽनुगृह्णाति न निगृह्णाति किंचन निगृह्णतां तु ये दोषाश्शिवे तेषामसंभवात्

शिव सर्वांना देतो, काहीच रोखत नाही; जे रोखतात त्यांच्यात दोष असतात, पण शिवामध्ये असे दोष कधीच नसतात.

ये पुनर्निग्रहाः केचिद्ब्रह्मादिषु निदर्शिताः ते ऽपि लोकहितायैव कृताः श्रीकण्ठमूर्तिना

ब्रह्मा वगैरे इतरांमध्ये जे काही रोखले जाते, तेही श्रीकंठरूपातील शिवाने फक्त लोकांच्या हितासाठीच केले आहे.

ब्रह्माण्डस्याधिपत्यं हि श्रीकण्ठस्य न संशयः श्रीकण्ठाख्यां शिवो मूर्तिं क्रीडतीमधितिष्ठति

संपूर्ण ब्रह्मांडाचे अधिपत्य श्रीकंठालाच आहे, यात शंका नाही; शिव श्रीकंठ नावाच्या खेळकर रूपावर अधिष्ठित आहे.

सदोषा एव देवाद्या निगृहीता यथोदितम् ततस्तेपि विपाप्मानः प्रजाश्चापि गतज्वराः

देव वगैरे ज्यांना रोखले जाते, ते खरोखर दोषयुक्त असतात, म्हणूनच ते पापमुक्त होतात आणि लोकही दुःखमुक्त होतात.