शिवपुराणम्

स्वस्य वक्षःस्थले स्वैरं नर्तयित्वा कुमारकम् अनुभूय च तत्क्रीडां संभाव्य च परस्परम्

त्याने आपल्या छातीवर त्या मुलाला मुक्तपणे नाचवले, त्याच्या खेळाचा आनंद घेतला आणि एकमेकांकडे प्रेमाने पाहिले.

स्तन्यमाज्ञापयन्देव्याः पाययित्वामृतोपमम् तवावतारो जगतां हितायेत्यनुशास्य च

त्याने देवीला आज्ञा दिली की तिने त्याला दूध प्यायला द्यावे, आणि अमृतासारखे दूध पाजले; 'तुझा अवतार जगाच्या कल्याणासाठी आहे' असे सांगितले.

स्वयन्देवश्च देवी च न तृप्तिमुपजग्मतुः ततः शक्रेण संधाय बिभ्यता तारकासुरात्

तरीही देव आणि देवी दोघांनाही समाधान मिळाले नाही; मग इंद्राने, तारकासुराची भीती बाळगून, एक योजना आखली.

कारयित्वाभिषेकं च सेनापत्ये दिवौकसाम् पुत्रमन्तरतः कृत्वा देवेन त्रिपुरद्विषा

देवतांच्या सेनापतीपदाचा अभिषेक करून, त्या मुलाला त्यांच्या मध्ये ठेवले, आणि त्रिपुराचा शत्रू असलेल्या देवाने हे केले.

स्वयमंतर्हितेनैव स्कन्दमिन्द्रादिरक्षितम् तच्छक्त्या क्रौञ्चभेदिन्या युधि कालाग्निकल्पया

तो स्वतः अदृश्य राहून, इंद्र आणि इतरांसह स्कंदाचे रक्षण करीत राहिला; त्याच्याकडे क्रौंच पर्वत फोडणारी, काळाग्नीप्रमाणे भयंकर अशी शक्ती होती, जी युद्धात वापरली गेली.

छेदितं तारकस्यापि शिरश्शक्रभिया सह स्तुतिं चक्रुर्विशेषेण हरिधातृमुखाः सुराः

इंद्राच्या भीतीने तारकाचं शिर कापलं गेल्यावर, विष्णू आणि ब्रह्मा यांच्या पुढाकाराने सर्व देवांनी विशेष स्तुती केली.

तथा रक्षोधिपः साक्षाद्रावणो बलगर्वितः उद्धरन्स्वभुजैर्दीर्घैः कैलासं गिरिमात्मनः

त्याचप्रमाणे, राक्षसांचा राजा रावण, आपल्या बळाचा गर्व बाळगून, स्वतःच्या लांब हातांनी कैलास पर्वत उचलायचा प्रयत्न करू लागला.

तदागो ऽसहमानस्य देवदेवस्य शूलिनः पदांगुष्ठपरिस्पन्दान्ममज्ज मृदितो भुवि

तेव्हा त्रिशूळधारी देवाधिदेव शंकरांनी हे सहन न करता, आपल्या पायाच्या अंगठ्याच्या हलक्या स्पर्शाने तो पर्वत जमिनीत दाबून टाकला.

बटोः केनचिदर्थेन स्वाश्रितस्य गतायुषः त्वरयागत्य देवेन पादांतं गमितोन्तकः

काही कारणाने, मृत्यूदेव यमाने एका भक्ताचं, ज्याचं आयुष्य संपलं होतं आणि जो शरण आला होता, त्याचं प्राण वेगाने घेऊन देवाच्या पायाशी आणलं.

स्ववाहनमविज्ञाय वृषेन्द्रं वडवानलः सगलग्रहमानीतस्ततो ऽस्त्येकोदकं जगत्

आपलं वाहन असलेला नंदी ओळखू न शकल्याने, समुद्रातील अग्नीने सर्व ग्रहांना पकडून आणलं आणि त्यामुळे जगात एकच पाणी उरलं.

अलोकविदितैस्तैस्तैर्वृत्तैरानन्दसुन्दरैः अंगहारस्वसेनेदमसकृच्चालितं जगत्

ज्या अद्भुत आणि आनंददायक लीला जगाला माहीत नाहीत, त्यांमुळे हे विश्व आणि त्यातील सर्व लोक पुन्हा पुन्हा हलवले गेले.

शान्त एव सदा सर्वमनुगृह्णाति चेच्छिवः सर्वाणि पूरयेदेव कथं शक्तेन मोचयेत्

शिव नेहमी शांत असून सर्वांवर कृपा करतो, पण जर तो सर्वांना सर्व काही देईल, तर मग तो आपल्या सामर्थ्याने कोणाला मुक्त कसा करेल?

अनादिकर्म वैचित्र्यमपि नात्र नियामकम् कारणं खलु कर्मापि भवेदीश्वरकारितम्

अनादी काळापासून असलेल्या कर्मांची विविधता येथे निर्णायक नाही; कारण प्रत्यक्षात कर्म देखील ईश्वराच्या इच्छेनेच घडतं.

किमत्र बहुनोक्तेन नास्तिक्यं हेतुकारकम् यथा ह्याशु निवर्तेत तथा कथय मारुत

यावर जास्त बोलण्यात अर्थ नाही; नास्तिकता हे कारण नाही. हे वायू, ती लवकर कशी दूर होईल ते सांग.

स्थने संशयितं विप्रा भवद्भिर्हेतुचोदितैः जिज्ञासा हि न नास्तिक्यं साधयेत्साधुबुद्धिषु

ब्राह्मणांनो, तुमचे तर्कावरून निर्माण झालेले शंका योग्य आहेत; कारण जिज्ञासा ही सज्जनांच्या मनात कधीच नास्तिकता निर्माण करत नाही.

प्रमणमत्र वक्ष्यामि सताम्मोहनिवर्तकम् असतां त्वन्यथाभावः प्रसादेन विना प्रभोः

मी येथे असा प्रमाण सांगतो, जो सत्पुरुषांचा मोह दूर करतो; पण दुष्टांसाठी प्रभूची कृपा नसेल तर वेगळंच घडतं.

शिवस्य परिपूर्णस्य परानुग्रहमन्तरा न किंचिदपि कर्तव्यमिति साधु विनिश्चितम्

पूर्ण असलेल्या शिवाच्या सर्वोच्च कृपेव्यतिरिक्त इथे काहीच साध्य होत नाही, हे निश्चित ठरलं आहे.

स्वभाव एव पर्याप्तः परानुग्रहकर्मणि अन्यथा निस्स्वभवेन न किमप्यनुगृह्यते

त्याची स्वतःचीच स्वभाव कृपा करण्यासाठी पुरेशी आहे; अन्यथा, ज्याच्यात स्वभाव नाही, त्याच्याकडून काहीच मिळू शकत नाही.

परं सर्वमनुग्राह्यं पशुपाशात्मकं जगत् परस्यानुग्रहार्थं तु पत्युराज्ञासमन्वयः

हे खरं की, सर्व जग, जे जीवांच्या बंधनानं व्यापलेलं आहे, त्यावर कृपा केली पाहिजे; पण सर्वोच्च कृपेकरिता, प्रभूच्या आज्ञेचं पालन होतं.

पतिराज्ञापकः सर्वमनुगृह्णाति सर्वदा तदर्थमर्थस्वीकारे परतंत्रः कथं शिवः

प्रभू सर्वांना नेहमी कृपा देणारा आणि आज्ञा करणारा आहे; मग शिव दुसऱ्यावर अवलंबून राहून काही करतो, असं कसं होईल?

अनुग्राह्यनपेक्षो ऽस्ति न हि कश्चिदनुग्रहः अतः स्वातन्त्र्यशब्दार्थाननपेक्षत्वलक्षणः

कृपा करायची ती पात्रावर अवलंबून नसते; म्हणूनच 'स्वातंत्र्य' या शब्दाचा अर्थ म्हणजे कोणावरही अवलंबून नसणं.

एतत्पुनरनुग्राह्यं परतंत्रं तदिष्यते अनुग्रहादृते तस्य भुक्तिमुक्त्योरनन्वयात्

पण जर ज्याच्यावर कृपा करायची आहे तो दुसऱ्यावर अवलंबून असेल, तर तसं मानावं लागतं; कारण कृपेव्यतिरिक्त त्याला सुख किंवा मुक्ती मिळत नाही.

मूर्तात्मनो ऽप्यनुग्राह्या शिवाज्ञाननिवर्तनात् अज्ञानाधिष्ठितं शम्भोर्न किंचिदिह विद्यते

ज्यांना देह आहे त्यांनाही शिवाच्या आज्ञेने कृपा मागे घेतली जाते; या जगात शंभूच्या ज्ञानाशिवाय काहीच अस्तित्वात नाही.

येनोपलभ्यते ऽस्माभिस्सकलेनापि निष्कलः स मूर्त्यात्मा शिवः शैवमूर्तिरित्युपचर्यते

ज्याच्या रूपातून आपण निराकार शंकराला ओळखतो, तोच मूर्तिरूप असलेला शिव, ह्यालाच लोक 'शैव मूर्ती' असे म्हणतात.

न ह्यसौ निष्कलः साक्षाच्छिवः परमकारणम् साकारेणानुभावेन केनाप्यनुपलक्षितः

कारण तो निराकार शिव, जो सर्वांचा कारण आहे, तो प्रत्यक्षपणे कोणालाही मूर्तिरूपातून दिसत नाही.

प्रमाणगम्यतामात्रं तत्स्वभावोपपादकम् न तावतात्रोपेक्षाधीरुपलक्षणमंतरा

फक्त ज्ञानाच्या साधनांनी तो समजावा म्हणून आणि त्याचे स्वरूप स्पष्ट व्हावे म्हणून हे नाव दिले जाते; अन्यथा, यात दुर्लक्ष किंवा काही मधली खूण नाही.

आत्मोपमोल्वणं साक्षान्मूर्तिरेव हि काचन शिवस्य मूर्तिर्मूर्त्यात्मा परस्तस्योपलक्षणम्

जशी आपल्यासारखीच एखादी मूर्ती प्रत्यक्ष असते, तशीच शिवाची मूर्ती म्हणजे त्याचे मूर्तिस्वरूप हे त्याच्या श्रेष्ठत्वाची खूण आहे.

यथा काष्ठेष्वनारूढो न वह्निरुपलभ्यते एवं शिवो ऽपि मूर्त्यात्मन्यनारूढ इति स्थितिः

जसे लाकडात अग्नी पेटवायच्या आधी दिसत नाही, तसेच शिवही मूर्तिस्वरूपात प्रकट होईपर्यंत दिसत नाही—हीच त्याची स्थिती आहे.

यथाग्निमानयेत्युक्ते ज्वलत्काष्ठादृते स्वयम् नाग्निरानीयते तद्वत्पूज्यो मूर्त्यात्मना शिवः

'अग्नी आणा' असे म्हटल्यावर तो फक्त जळत्या लाकडातूनच आणता येतो; त्याचप्रमाणे शिवाची पूजा मूर्तिस्वरूपातच करावी.