शिवपुराणम्

मूर्तात्मा सकलः कश्चित्स चान्यो निष्फलः शिवः शिवेनाधिष्ठितश्चेति सर्वत्र लघु कथ्यते

सर्वत्र असे म्हटले जाते की, एक सर्वांगाने देहधारी आहे आणि दुसरा शिव आहे, जो निष्फळ आहे आणि स्वतः शिवानेच स्थापन केलेला आहे.

मूर्त्यात्मैव तदा मूर्तिः शिवस्यास्य भवेदिति तस्य मूर्तौ मूर्तिमतोः पारतंत्र्यं हि निश्चितम्

त्या वेळी देहधारीच या शिवाचे रूप होतो; म्हणून देह आणि देहधारी यांच्या संबंधात एकमेकांवर अवलंबून असणे निश्चित आहे.

अन्यथा निरपेक्षेण मूर्तिः स्वीक्रियते कथम् मूर्तिस्वीकरणं तस्मान्मूर्तौ साध्यफलेप्सया

नाहीतर कोणतीही अपेक्षा न ठेवता रूप कसे स्वीकारता येईल? म्हणून रूप स्वीकारणे हे हवे असलेले फळ मिळवण्यासाठीच असते.

न हि स्वेच्छाशरीरत्वं स्वातंत्र्यायोपपद्यते स्वेच्छैव तादृशी पुंसां यस्मात्कर्मानुसारिणी

स्वतःच्या इच्छेने देह धारण करणे हे स्वातंत्र्याशी जुळत नाही, कारण माणसांची इच्छा नेहमी कर्मानुसारच असते.

स्वीकर्तुं स्वेच्छया देहं हातुं च प्रभवन्त्युत ब्रह्मादयः पिशाचांताः किं ते कर्मातिवर्तिनः

ब्रह्मा पासून पिशाचांपर्यंत सर्वांना इच्छेने देह स्वीकारता आणि त्यागता येतो; पण ते कर्माच्या पलीकडे जाऊ शकतात का?

इच्छया देहनिर्माणमिन्द्रजालोपमं विदुः अणिमादिगुणैश्वर्यवशीकारानतिक्रमात्

इच्छेने देह निर्माण करणे हे माया सारखेच आहे, कारण अणिमा वगैरे शक्तींवर प्रभुत्व असले तरी ते त्यांच्या मर्यादेपलीकडे जात नाही.

विश्वरूपं दधद्विष्णुर्दधीचेन महर्षिणा युध्यता समुपालब्धस्तद्रूपं दधता स्वयम्

विश्वरूप धारण केलेला विष्णू, युद्ध करत असताना, महर्षी दधीचीकडून पाहिला गेला, कारण दधीचीही स्वतः तेच रूप घेत होता.

सर्वस्मादधिकस्यापि शिवस्य परमात्मनः शरीरवत्तयान्यात्मसाधर्म्यं प्रतिभाति नः

सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्या परमात्मा शिवालाही, जेव्हा देहधारणेचे रूप येते, तेव्हा तो इतर जीवांसारखाच वाटतो.

सर्वानुग्राहकं प्राहुश्शिवं परमकारणम् स निर्गृह्णाति देवानां सर्वानुग्राहकः कथम्

शिवाला सर्वांचा उपकार करणारा आणि सर्वश्रेष्ठ कारण मानले जाते; पण जो सर्वांना कृपा करतो, तो देवांना कसा रोखतो?

चिच्छेद बहुशो देवो ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः शिवनिन्दां प्रकुर्वंतं पुत्रेति कुमतेर्हठात्

शिवाची निंदा करणाऱ्या, 'पुत्र' असे हट्टाने म्हणणाऱ्या ब्रह्माच्या पाचव्या डोक्याला देवाने पुन्हा पुन्हा छाटले.

विष्णोरपि नृसिंहस्य रभसा शरभाकृतिः बिभेद पद्भ्यामाक्रम्य हृदयं नखरैः खरैः

नरसिंह रूपातील विष्णूच्याही हृदयाला, शरभाच्या उग्र रूपाने, धारदार नखांनी आणि पायांनी तुडवून फाडले.

देवस्त्रीषु च देवेषु दक्षस्याध्वरकारणात् वीरेण वीरभद्रेण न हि कश्चिददण्डितः

दक्षाच्या यज्ञामुळे देवता आणि देव्या यांच्यात, वीर वीरभद्राने शिक्षा न दिलेला कोणीच नव्हता.

पुरत्रयं च सस्त्रीकं सदैत्यं सह बालकैः क्षणेनैकेन देवेन नेत्राग्नेरिंधनीकृतम्

तीनही नगरे, त्यातील स्त्रिया, दैत्य आणि मुले यांना, एका क्षणात देवाने आपल्या डोळ्यातील अग्नीने जाळून टाकले.

प्रजानां रतिहेतुश्च कामो रतिपतिस्स्वयम् क्रोशतामेव देवानां हुतो नेत्रहुताशने

प्राण्यांच्या सुखाचा कारण असलेला आणि रतीचा पती असलेला कामदेव, देवांच्या आक्रोशात, शिवाच्या डोळ्यातील अग्नीत समर्पित केला गेला.

गावश्च कश्चिद्दुग्धौघं स्रवन्त्यो मूर्ध्नि खेचराः सरुषा प्रेक्ष्य देवेन तत्क्षणे भस्मसात्कृतः

काही गायी, आकाशात उडत असताना, डोक्यावरून दूध ओतत होत्या; त्या देवाच्या रागाने पाहताच क्षणात भस्म झाल्या.

जलंधरासुरो दीर्णश्चक्रीकृत्य जलं पदा बद्ध्वानंतेन यो विष्णुं चिक्षेप शतयोजनम्

जलंधर दैत्य फाडला गेला; त्याने पाण्याचे चक्र केले आणि विष्णूला बांधून शंभर योजन दूर फेकले.

तमेव जलसंधायी शूलेनैव जघान सः तच्चक्रं तपसा लब्ध्वा लब्धवीर्यो हरिस्सदा

त्याच जलंधराला, पाणी एकत्र करून, त्रिशूळाने ठार मारले; आणि विष्णूने नेहमीच तप करून, ते चक्र मिळवले.

जिघांसतां सुरारीणां कुलं निर्घृणचेतसाम् त्रिशूलेनान्धकस्योरः शिखिनैवोपतापितम्

देवतांच्या शत्रूंच्या निर्दयी कुळाने देवांना मारण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा शिखीप्रमाणे त्रिशूळाने अंधकाच्या छातीवर घाव घालून त्यांना नामोहरम केले.

कण्ठात्कालांगनां सृष्ट्वा दारको ऽपि निपातितः कौशिकीं जनयित्वा तु गौर्यास्त्वक्कोशगोचराम्

आपल्या गळ्यातून काळा नावाची मृत्यूची कन्या निर्माण करून त्या मुलालाही पाडले; आणि गौरीच्या त्वचेच्या आवरणातून कौशिकीला जन्म दिला.

शुंभस्सह निशुंभेन प्रापितो मरणं रणे श्रुतं च महदाख्यानं स्कान्दे स्कन्दसमाश्रयम्

शुंभ आणि निशुंभ या दोघांनाही रणभूमीत मारले गेले; आणि स्कांदपुराणात स्कंदाचा आधार असलेली ही महान कथा ऐकण्यात आली.

वधार्थे तारकाख्यस्य दैत्येन्द्रस्येन्द्रविद्विषः ब्रह्मणाभ्यर्थितो देवो मन्दरान्तःपुरं गतः

तारक नावाच्या दैत्यराजाचा, जो इंद्राचा द्वेष्टा होता, वध करण्यासाठी ब्रह्मदेवाच्या विनंतीने देवाने मंदाराच्या राजमहालात प्रवेश केला.

विहृत्य सुचिरं देव्या विहारा ऽतिप्रसङ्गतः रसां रसातलं नीतामिव कृत्वाभिधां ततः

तेथे देवीसोबत खूप काळ आनंदात रमून, अत्यंत प्रेमात गुंतून, तिला जणू रसातळात नेल्यासारखे 'रसा' हे नाव दिले.

देवीं च वंचयंस्तस्यां स्ववीर्यमतिदुर्वहम् अविसृज्य विसृज्याग्नौ हविः पूतमिवामृतम्

त्या ठिकाणी देवीला फसवून, त्याने आपले अतिशय सामर्थ्यवान वीर्य सोडले नाही, पण जणू अग्नीत शुद्ध तूप टाकल्यासारखे, ते अमृतासारखे शुद्ध सोडले.

गंगादिष्वपि निक्षिप्य वह्निद्वारा तदंशतः तत्समाहृत्य शनकैस्तोकंस्तोकमितस्ततः

ते वीर्य गंगा आणि इतर नद्यांमध्ये, अग्नीच्या सहाय्याने, थोड्या थोड्या प्रमाणात ठेवले; मग तेथून-तेथून हळूहळू गोळा केले.

स्वाहया कृत्तिकारूपात्स्वभर्त्रा रममाणया सुवर्णीभूतया न्यस्तं मेरौ शरवणे क्वचित्

स्वाहा हिने कृतिका तारकांच्या रूपात, आपल्या पतीसोबत आनंद घेत, सुवर्णासारखी होऊन, ते मेरू पर्वतावरील एका सरोवरात ठेवले.

संदीपयित्वा कालेन तस्य भासा दिशो दश रञ्जयित्वा गिरीन्सर्वान्कांचनीकृत्य मेरुणा

काळानुसार, त्या तेजाने दहा दिशांना उजळून टाकले, सर्व पर्वतांना रंगवले आणि मेरूच्या कांतीने त्यांना सोन्यासारखे केले.

ततश्चिरेण कालेन संजाते तत्र तेजसि कुमारे सुकुमारांगे कुमाराणां निदर्शने

नंतर बराच काळ गेल्यावर, त्या तेजातून तेथे एक सुंदर अंग असलेला मुलगा जन्माला आला, तो मुलांमध्ये आदर्श ठरला.

तच्छैशवं स्वरूपं च तस्य दृष्ट्वा मनोहरम् सह देवसुरैर्लोकैर्विस्मिते च विमोहिते

त्याचे मोहक बालरूप पाहून, देव, असुर आणि सर्व लोक आश्चर्यचकित आणि भारावून गेले.

देवो ऽपि स्वयमायातः पुत्रदर्शनलालसः सह देव्यांकमारोप्य ततो ऽस्य स्मेरमाननम्

देव स्वतः आपल्या मुलाला पाहण्याच्या इच्छेने आला; देवीसोबत त्याला मांडीवर घेतले आणि त्याच्या चेहऱ्यावर हसू फुलले.