शिवपुराणम्

शक्तिपातसमायोगादृते तत्त्वानि तत्त्वतः तद्व्याप्तिस्तद्विवृद्धिश्च ज्ञातुमेवं न शक्यते

शक्तिपाताचा संयोग नसल्यास तत्त्वे त्यांच्या खऱ्या स्वरूपात, त्यांचा व्याप आणि वाढ, हे जाणता येत नाही.

शक्तिराज्ञा परा शैवी चिद्रूपा मरमेश्वरी शिवो ऽधितिष्ठत्यखिलं यया कारणभूतया

ऊर्जेची राणी, तीच सर्वश्रेष्ठ शक्ती, ही चैतन्यस्वरूप आणि अंतःकरणाची अधीश्वरी आहे. तिच्यामुळे, जी सर्व कारणांची मूळ आहे, शिव सर्वत्र व्यापून राहतो.

नात्मनो नैव मायैषा न विकारो विचारतः न बंधो नापि मुक्तिश्च बंधमुक्तिविधायिनी

ही ना आत्मा आहे, ना माया, आणि विचार केला तर कोणताही बदल नाही. ही ना बंधन आहे, ना मुक्ती, तरीही बंधन आणि मुक्ती दोन्ही घडवते.

सर्वैश्वर्यपराकाष्टा शिवस्य व्यभिचारिणी समानधर्मिणी तस्य तैस्तैर्भावैर्विशेषतः

ती सर्व ऐश्वर्याच्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचलेली असून, शिवाची सखी आहे. तिचे स्वरूप शिवासारखेच असले तरी, विविध अवस्थांमुळे ती वेगळी ओळखली जाते.

स तयैव गृही सापि तेनैव गृहिणी सदा तयोरपत्यं यत्कार्यं परप्रकृतिजं जगत्

शिव फक्त तिच्यामुळेच धरला जातो, आणि ती नेहमी त्याच्यामुळे धरली जाते. त्यांच्या एकत्र येण्यापासून निर्माण झालेले कार्य म्हणजे हे जग, जे त्यांच्या पराक्रमी संयोगातून जन्मले आहे.

स कर्ता कारणं सेति तयोर्भेदो व्यवस्थितः एक एव शिवः साक्षाद्द्विधा ऽसौ समवस्थितः

शिव कर्ता आहे, ती कारण आहे—म्हणून त्यांचा भेद ठरवला आहे. तरीही, प्रत्यक्षात एकच शिव दोन रूपांनी प्रकट झाला आहे.

स्त्रीपुंसभावेन तयोर्भेद इत्यपि केचन अपरे तु परा शक्तिः शिवस्य समवायिनी

काही जण म्हणतात, त्यांचा भेद स्त्री आणि पुरुष असा आहे; पण इतर काही मानतात की, शिवाची सर्वोच्च शक्ती त्याच्यातच अंतर्भूत आहे.

प्रभेव भानोश्चिद्रूपा भिन्नैवेति व्यवस्थितः तस्माच्छिवः परो हेतुस्तस्याज्ञा परमेश्वरी

जशी सूर्याची प्रभा वेगळी असूनही त्याच्याशी जोडलेली असते, तशीच ती चैतन्यस्वरूप असून वेगळी आहे—असे निश्चित झाले आहे. म्हणून शिव हा सर्वोच्च कारण आहे, आणि त्याची आज्ञा हीच सर्वश्रेष्ठ सत्ता आहे.

तयैव प्रेरिता शैवी मूलप्रकृतिरव्यया महामाया च माया च प्रकृतिस्त्रिगुणेति च

फक्त तिच्या प्रेरणेनेच शैवी मूळ प्रकृती, जी अविनाशी आहे, तीच महा-माया, माया आणि त्रिगुणयुक्त प्रकृती होते.

त्रिविधा कार्यवेधेन सा प्रसूते षडध्वनः स वागर्थमयश्चाध्वा षड्विधो निखिलं जगत्

ती तीन प्रकारच्या कार्यांद्वारे सहा मार्ग निर्माण करते; आणि संपूर्ण जग, जे सहा प्रकारचे आहे, ते शब्द आणि अर्थ यांच्यापासून बनले आहे.

अस्यैव विस्तरं प्राहुः शास्त्रजातमशेषतः

या सर्व विस्ताराचे वर्णन शास्त्रांनी पूर्णपणे केले आहे.

चरितानि विचित्राणि गृह्याणि गहनानि च दुर्विज्ञेयानि देवैश्च मोहयंति मनांसि नः

शिवाची अद्भुत आणि गूढ कृत्ये, जी देवांनाही समजायला कठीण आहेत, ती आपल्या मनाला गुंग करून टाकतात.

शिवयोस्तत्त्वसम्बन्धे न दोष उपलभ्यते चरितैः प्राकृतो भावस्तयोरपि विभाव्यते

शिव आणि त्याच्या शक्तीच्या तत्त्वसंबंधात कोणताही दोष आढळत नाही; त्यांच्या कृत्यांमधून अगदी सामान्य अवस्था देखील प्रकट होते.

ब्रह्मादयो ऽपि लोकानां सृष्टिस्थित्यन्तहेतवः निग्रहानुग्रहौ प्राप्य शिवस्य वशवर्तिनः

ब्रह्मा आणि इतर, जे सृष्टी, स्थिती आणि संहाराचे कारण आहेत, त्यांनाही निग्रह आणि अनुग्रह या दोन्ही बाबतीत शिवाच्या इच्छेला वश व्हावे लागते.

शिवः पुनर्न कस्यापि निग्रहानुग्रहास्पदम् अतो ऽनायत्तमैश्वर्यं तस्यैवेति विनिश्चितम्

पण शिव स्वतः कोणाच्याही निग्रह किंवा अनुग्रहाचे स्थान नाही; म्हणून त्याचे ऐश्वर्य पूर्णपणे स्वतंत्र आहे—हे निश्चित आहे.

यद्येवमीदृशैश्वर्यं तत्तु स्वातन्त्र्यलक्षणम् स्वभावसिद्धं चैतस्य मूर्तिमत्तास्पदं भवेत्

जर त्याचे ऐश्वर्य असे असेल, तर ते पूर्ण स्वातंत्र्याने युक्त आहे; आणि हे त्याचेच स्वभावधर्म असल्याने, त्याला मूर्त रूप असू शकते.

न मूर्तिश्च स्वतंत्रस्य घटते मूलहेतुना मूर्तेरपि च कार्यत्वात्तत्सिद्धिः स्यादहैतुकी

पण जो पूर्णपणे स्वतंत्र आहे, त्याला मूर्त रूप जुळत नाही, कारण मूर्तीला नेहमी मूळ कारण लागते; आणि मूर्ती हेच जर कार्य असेल, तर तिचे अस्तित्व कारणाशिवाय राहील.

सर्वत्र परमो भावो ऽपरमश्चान्य उच्यते परमापरमौ भावौ कथमेकत्र संगतौ

सर्वत्र सर्वोच्च अवस्था सांगितली जाते, आणि दुसरी, हीन अवस्था वेगळीच म्हटली जाते; मग हे सर्वोच्च आणि हीन असे दोन्ही एकत्र कसे येतील?

निष्फलो हि स्वभावो ऽस्य परमः परमात्मनः स एव सकलः कस्मात्स्वभावो ह्यविपर्ययः

कारण परमतत्त्वाचा स्वभाव निष्फळ आहे; मग हे सर्व विश्वरूप स्वरूप का आहे? कारण त्याचा स्वभाव कधीच बदलत नाही.

स्वभावो विपरीतश्चेत्स्वतंत्रः स्वेच्छया यदि न करोति किमीशानो नित्यानित्यविपर्ययम्

जर स्वभाव उलट असेल आणि ईश्वर स्वतंत्र असेल, तर तो आपल्या इच्छेने शाश्वत आणि अशाश्वत यांचा गोंधळ का निर्माण करत नाही?

मूर्तात्मा सकलः कश्चित्स चान्यो निष्फलः शिवः शिवेनाधिष्ठितश्चेति सर्वत्र लघु कथ्यते

सर्वत्र असे म्हटले जाते की, एक सर्वांगाने देहधारी आहे आणि दुसरा शिव आहे, जो निष्फळ आहे आणि स्वतः शिवानेच स्थापन केलेला आहे.

मूर्त्यात्मैव तदा मूर्तिः शिवस्यास्य भवेदिति तस्य मूर्तौ मूर्तिमतोः पारतंत्र्यं हि निश्चितम्

त्या वेळी देहधारीच या शिवाचे रूप होतो; म्हणून देह आणि देहधारी यांच्या संबंधात एकमेकांवर अवलंबून असणे निश्चित आहे.

अन्यथा निरपेक्षेण मूर्तिः स्वीक्रियते कथम् मूर्तिस्वीकरणं तस्मान्मूर्तौ साध्यफलेप्सया

नाहीतर कोणतीही अपेक्षा न ठेवता रूप कसे स्वीकारता येईल? म्हणून रूप स्वीकारणे हे हवे असलेले फळ मिळवण्यासाठीच असते.

न हि स्वेच्छाशरीरत्वं स्वातंत्र्यायोपपद्यते स्वेच्छैव तादृशी पुंसां यस्मात्कर्मानुसारिणी

स्वतःच्या इच्छेने देह धारण करणे हे स्वातंत्र्याशी जुळत नाही, कारण माणसांची इच्छा नेहमी कर्मानुसारच असते.

स्वीकर्तुं स्वेच्छया देहं हातुं च प्रभवन्त्युत ब्रह्मादयः पिशाचांताः किं ते कर्मातिवर्तिनः

ब्रह्मा पासून पिशाचांपर्यंत सर्वांना इच्छेने देह स्वीकारता आणि त्यागता येतो; पण ते कर्माच्या पलीकडे जाऊ शकतात का?

इच्छया देहनिर्माणमिन्द्रजालोपमं विदुः अणिमादिगुणैश्वर्यवशीकारानतिक्रमात्

इच्छेने देह निर्माण करणे हे माया सारखेच आहे, कारण अणिमा वगैरे शक्तींवर प्रभुत्व असले तरी ते त्यांच्या मर्यादेपलीकडे जात नाही.

विश्वरूपं दधद्विष्णुर्दधीचेन महर्षिणा युध्यता समुपालब्धस्तद्रूपं दधता स्वयम्

विश्वरूप धारण केलेला विष्णू, युद्ध करत असताना, महर्षी दधीचीकडून पाहिला गेला, कारण दधीचीही स्वतः तेच रूप घेत होता.

सर्वस्मादधिकस्यापि शिवस्य परमात्मनः शरीरवत्तयान्यात्मसाधर्म्यं प्रतिभाति नः

सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्या परमात्मा शिवालाही, जेव्हा देहधारणेचे रूप येते, तेव्हा तो इतर जीवांसारखाच वाटतो.

सर्वानुग्राहकं प्राहुश्शिवं परमकारणम् स निर्गृह्णाति देवानां सर्वानुग्राहकः कथम्

शिवाला सर्वांचा उपकार करणारा आणि सर्वश्रेष्ठ कारण मानले जाते; पण जो सर्वांना कृपा करतो, तो देवांना कसा रोखतो?